Shloka 28
Sātyaki-praveśaḥ and Duryodhana-saṃnipātaḥ
Sātyaki’s passage and Duryodhana’s mass engagement
मुक्ताविद्रुमचित्रैश्ष मणिकाञज्चनभूषितै:,अदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुरा: । भारत! मोती और मूँगोंसे चित्रित तथा मणियों और सुवर्णोंसे विभूषित ध्वज, विचित्र आभूषण, सुवर्णमय कवच, वैजयन्ती, पताका, हाथियोंके झूल और कम्बल, चमचमाते हुए तीखे शस्त्र, घोड़ोंकी पीठपर बिछाये जानेवाले वस्त्र, हाथियोंके कुम्भस्थलमें और मस्तकोंपर सुशोभित होनेवाली सोने-चाँदीकी मालाएँ तथा दन्तवेष्टन--इन सब वस्तुओंके कारण उभयपक्षकी सेनाएँ वर्षाकालमें बगलोंकी पाँति, खद्योत, ऐरावत और बिजलियोंसे युक्त मेघसमूहोंके समान दृष्टिगोचर हो रही थीं
sañjaya uvāca |
muktā-vidruma-citraiś ca maṇikāñcana-bhūṣitaiḥ |
adṛśyantoṣṇa-paryāye meghānām iva vāgurāḥ ||
قال سنجيا: كانت الصفوف (بما عليها من رايات وزينة) مزدانة باللؤلؤ والمرجان في نقوش شتّى، ومحلاة بالجواهر والذهب، فتبدو كشبكات من السحاب تُرى في موسم الحر. وهكذا بدا الجيشان، يتلألآن بشاراتٍ بهية وعدّةٍ فاخرة، ككتلٍ كثيفة من الغيوم تومض بالضياء: جمالٌ مهيبٌ لكنه نذير شؤم، يؤطّر مأساة الحرب الأخلاقية؛ إذ تُسكَب مهارة الإنسان وثروته في سبيل الهلاك، وإن صنعت في الوقت نفسه مشهدًا آسرًا.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the deceptive allure of war: dazzling wealth and artistry make the battlefield appear magnificent, yet this splendor serves violence. The cloud-net metaphor suggests a grand, enveloping display that can obscure moral clarity—reminding readers that external brilliance does not justify destructive action.
Sañjaya is describing how the opposing armies look on the battlefield—filled with ornaments, standards, and equipment decorated with pearls, coral, gems, and gold—so that their massed appearance resembles cloud-banks spread like a net in the hot season.