Shloka 36
Adhyāya 92: Irāvanta-śoka, punaḥ-pravṛttiḥ saṅgrāmasya
Arjuna’s grief and the battle’s renewed intensity
रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैनिकृत्तै श्न महायुधै: । चामरैरव्यजनैश्वैव छत्रैश्न सुमहाप्रभै:,राजन! टूटे हुए रथ, कटे हुए ध्वज, छिन्न-भिन्न हुए बड़े-बड़े आयुध, चँवर, व्यजन, अत्यन्त प्रकाशमान छत्र, सोनेके हार, केयूर, कुण्डलमण्डित मस्तक, गिरे हुए शिरोभूषण (पगड़ी आदि), पताका, सुन्दर अनुकर्ष,- जोत और बागडोर आदिसे आच्छादित हुई वह संग्रामभूमि ऐसी जान पड़ती थी, मानो वसन्तऋतुमें उसपर भाँति-भाँतिके फूल गिरे हुए हों
sañjaya uvāca |
rathair bhagnair dhvajaiś chinnai nikṛttaiś ca mahāyudhaiḥ |
cāmarair avyajanaiś caiva chatraiś ca sumahāprabhaiḥ ||
قال سَنجايا: «أيها الملك، كانت ساحة القتال مغطّاةً بعرباتٍ محطّمة، وراياتٍ مقطوعة، وأسلحةٍ عظيمةٍ مُهشَّمة؛ وبمِذَبّاتٍ من ذَنَب الياك (chowries) ومراوح ساقطة، وبمظلّاتٍ ملوكيةٍ بهيّة شديدة الإشعاع. وهكذا بدا تراب الحرب كأنه مُكتسٍ بشعارات المحاربين المتعاظمة—صورةٌ تُبرز كيف تنقلب أمجاد الفروسية، التي عُدّت شرفًا، إلى بقايا متناثرة بفعل العنف.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the transience of worldly splendor: royal emblems and heroic display—parasols, banners, and weapons—end as debris on the battlefield. It implicitly critiques attachment to martial glory by showing how quickly honor-symbols become mere wreckage under violence.
Sañjaya reports to King Dhṛtarāṣṭra the दृश्य of the battlefield: broken chariots, severed standards, shattered weapons, and fallen ceremonial items like chowries, fans, and radiant parasols scattered everywhere, conveying the scale and devastation of the fighting.