Adhyaya 81
भीष्मवधाय प्रयाणम् — The Advance toward Bhīṣma and Counter-Engagements
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-prayāṇa (Advance toward Bhīṣma’s engagement)
Saṃjaya reports a dense sequence of engagements. Arjuna (Dhanaṃjaya), under heavy arrow-pressure, responds by forcibly cutting down the bows of multiple mahārathas and striking them in quick succession, causing numerous combatants to fall. Additional Trigarta-linked units, described as rear-guards and encircling attackers, attempt concentrated missile volleys; Arjuna answers with calibrated volleys (including a set count of arrows) and defeats a large formation, then hastens toward confronting Bhīṣma. The Trigarta king, seeing allied losses, moves to intercept Arjuna, while Pāṇḍava protectors led by Śikhaṇḍin surge forward to safeguard Arjuna’s chariot. Arjuna breaks through and sights Bhīṣma alongside Duryodhana, Jayadratha, and other kings. Yudhiṣṭhira arrives with force and, after Śikhaṇḍin is disarmed by Bhīṣma, addresses Śikhaṇḍin with harsh, honor-centered admonition focused on keeping a public commitment to oppose Bhīṣma. Śalya blocks Śikhaṇḍin’s charge with a formidable weapon; Śikhaṇḍin counters with a Vāruṇa weapon, creating a visible weapons-duel witnessed by onlookers. Bhīṣma damages Yudhiṣṭhira’s equipment, prompting Bhīma to rush Jayadratha with a mace; Jayadratha answers with extensive arrow-strikes. Duryodhana then advances toward Bhīma; a dramatic mace-throw destroys a chariot, prompting reactions of fear, withdrawal, and acclaim among surrounding troops for Duryodhana’s perceived prowess.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—मोहनास्त्र के मोह से जागकर भी दुर्योधन पीछे नहीं हटता; वह युद्धभूमि में अडिग भीमसेन को फिर बाण-वर्षा से रोक देता है। → भीम अपने रथ पर पुनः आरूढ़ होकर उसी दिशा में बढ़ता है जहाँ दुर्योधन है; दोनों ओर से तीव्र धनुष-टंकार और शरों की झड़ी चलती है। दुर्योधन द्रौपदी के पुत्रों पर भी पृथक्-पृथक् तीखे बाण बरसाता है, और रणभूमि रक्त-धारा से रंग जाती है। → घोर संकुल-युद्ध में कौरव-पाण्डव सेनाओं के बीच चारों ओर कबन्ध उठते दिखते हैं—मानो मृत्यु स्वयं रण में नृत्य कर रही हो; फिर भी योद्धाओं का अद्भुत उत्साह बना रहता है और कोई युद्ध से विमुख नहीं होता। → वीर महान् यश और विजय की आकांक्षा से एक-दूसरे पर टूट पड़ते हैं; अध्याय का अंत इस निष्कर्ष पर होता है कि दोनों पक्ष समान उन्माद और दृढ़ता से लड़ रहे हैं, और युद्ध का प्रवाह थमता नहीं। → भीम और दुर्योधन की टक्कर तथा द्रौपदी-पुत्रों पर बढ़ते संकट के बीच अगला प्रहार किसका निर्णायक होगा—यह अनिर्णीत रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें संकुलयुद्धमें द्रोगपराक्रमविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७७ ॥। [दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ ६ श्लोक मिलाकर कुल ७९ ६ “लोक हैं।] #स्न्रैमा+ () अिऔमस+- अष्टसप्ततितमो< ध्याय: उभय पक्षकी सेनाओंका संकुल युद्ध संजय उवाच ततो दुर्योधनो राजा मोहात् प्रत्यागतस्तदा । शरवर्ष: पुनर्भीम॑ प्रत्यवारयदच्युतम्
قال سَنْجَايَا: ثم إن الملك دُرْيُودْهَنَا، وقد رجع آنذاك بدافع الوَهْم، عاد فصدَّ بِهِيمَا وأَچْيُوتَا (كْرِشْنَا) بوابلٍ من السهام.
Verse 2
संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर (मोहनास्त्र-जनित) मोहसे जगनेपर राजा दुर्योधनने युद्धभूमिसे पीछे न हटनेवाले भीमसेनको पुनः बाणोंकी वर्षासे रोक दिया ।। एकीभूतास्ततश्वैव तव पुत्रा महारथा: । समेत्य समरे भीम॑ योधयामासुरुद्यता:,फिर आपके सभी महारथी पुत्र समरभूमिमें एकत्र होकर पूर्ण प्रयत्नपूर्वक भीमसेनके साथ युद्ध करने लगे
قال سنجيا: أيها الملك العظيم! ثم إن أبناءك جميعًا—وهم من عظماء فرسان العجلات—اجتمعوا في ساحة القتال، متّحدي الغاية، ثابتين العزم، فاشتبكوا مع بهيما في معركة ضارية.
Verse 3
भीमसेनो5पि समरे सम्प्राप्य स्वरथं पुन: । समारुह्य महाबाहुर्यया येन तवात्मज:,महाबाहु भीमसेन भी समरभूमिमें पुन: अपने रथपर सवार हो उधर ही चल दिये, जिस मार्गसे आपका पुत्र दुर्योधन गया था
قال سنجيا: وبهيمسينا أيضًا، إذ استعاد عربته في خضمّ القتال، ركبها من جديد. ثم اندفع ذلك البطل عظيم الساعدين في الطريق نفسه الذي سلكه ابنك، مواصلًا المطاردة وسط ضجيج الحرب.
Verse 4
प्रगृह्दा च महावेगं परासुकरणं दृढम् । सज्जं शरासन संख्ये शरैरविव्याध ते सुतम्,उन्होंने युद्धस्थलमें मृत्युकी प्राप्ति करानेवाले महान् वेगशाली सुदृढ़ धनुषको लेकर उसपर प्रत्यंचा चढ़ायी और अनेक बाणोंद्वारा आपके पुत्रको घायल कर दिया
قال سنجيا: تناول قوسًا صلبًا ذا قوة هائلة—أداةً تجلب الموت في ساحة القتال—فشدّ وتره، وفي خضمّ المعركة طعن ابنك بكثير من السهام.
Verse 5
ततो दुर्योधनो राजा भीमसेनं महाबलम् | नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं मर्मण्यताडयत्,तब राजा दुर्योधनने महाबली भीमसेनके मर्मस्थलोंमें अत्यन्त तीखे नाराचसे गहरी चोट पहुँचायी
قال سنجيا: ثم إن الملك دوريودhana ضرب بهيما شديد القوة ضربةً عنيفة في موضعٍ قاتل بسهمٍ ناراچا بالغ الحدّة.
Verse 6
सो35तिविद्धो महेष्वासस्तव पुत्रेण धन्विना । क्रोधसंरक्तनयनो वेगेनाक्षिप्य कार्मुकम्,आपके धनुर्धर पुत्रके द्वारा चलाये हुए बाणसे अत्यन्त पीड़ित हो महाधनुर्धर भीमसेनने क्रोधसे लाल आँखें करके वेगपूर्वक धनुषको खींचा और तीन बाणोंसे दुर्योधनकी दोनों भुजाओं तथा छातीमें चोट पहुँचायी। उन बाणोंद्वारा राजा दुर्योधन तीन शिखरोंसे युक्त गिरिराजकी भाँति शोभा पाने लगा
قال سنجيا: وقد أُثخن جراحًا وتألم من السهام التي أطلقها ابنك الرامي، احمرّت عينا بهيمسينا—ذلك الرامي العظيم—غضبًا، فشدّ قوسه بعجلة وقوة. ثم بثلاثة سهام أصاب دوريودhana في ذراعيه كليهما وفي صدره. وبآثار تلك السهام الثلاثة بدا الملك دوريودhana متألقًا، كملك الجبال تتوّجه ثلاث قمم.
Verse 7
दुर्योधन त्रिभिबाणिर्बाह्वोरुससि चार्पयत् | स तत्र शुशुभे राजा शिखरैगिरिराडिव,आपके धनुर्धर पुत्रके द्वारा चलाये हुए बाणसे अत्यन्त पीड़ित हो महाधनुर्धर भीमसेनने क्रोधसे लाल आँखें करके वेगपूर्वक धनुषको खींचा और तीन बाणोंसे दुर्योधनकी दोनों भुजाओं तथा छातीमें चोट पहुँचायी। उन बाणोंद्वारा राजा दुर्योधन तीन शिखरोंसे युक्त गिरिराजकी भाँति शोभा पाने लगा
قال سانجيا: أصاب بهيما دُريودhana بثلاثة سهام—في ذراعيه كليهما وفي صدره. فبدا الملك، وقد جُرح بتلك النصال، متلألئًا في ساحة القتال كجبل عظيم تعلوه ثلاث قمم.
Verse 8
तौ दृष्टवा समरे क्रुद्धौं विनिध्नन्तौ परस्परम् | दुर्योधनानुजा: सर्वे शूरा: संत्यक्तजीविता:,क्रोधमें भरे हुए इन दोनों वीरोंको समरभूमिमें एक-दूसरेपर प्रहार करते देख दुर्योधनके सभी शूरवीर छोटे भाई प्राणोंका मोह छोड़कर भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेनको जीवित पकड़नेके विषयमें की हुई पहली सलाहको याद करके एक दृढ़ निश्चयपर पहुँचकर उन्हें पकड़नेका उद्योग करने लगे
قال سانجيا: لما رأى أولئك الأخوان البطلان، وقد استبدّ بهما الغضب في ساحة الوغى وهما يتبادلان الضربات، تذكّر جميع إخوة دُريودhana الأصاغر الشجعان—وقد طرحوا التعلّق بالحياة—مشورتهم السابقة في أسر بهيماسينا حيًّا، فعزموا عزمًا صارمًا وشرعوا في السعي للقبض عليه.
Verse 9
संस्मृत्य मन्त्रितं पूर्व निग्रहे भीमकर्मण: । निश्चयं परमं कृत्वा निग्रहीतुं प्रचक्रमु:,क्रोधमें भरे हुए इन दोनों वीरोंको समरभूमिमें एक-दूसरेपर प्रहार करते देख दुर्योधनके सभी शूरवीर छोटे भाई प्राणोंका मोह छोड़कर भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेनको जीवित पकड़नेके विषयमें की हुई पहली सलाहको याद करके एक दृढ़ निश्चयपर पहुँचकर उन्हें पकड़नेका उद्योग करने लगे
قال سانجيا: إذ تذكّروا المشورة السابقة في إخضاع بهيما—ذا الأفعال المروّعة في القتال—عقدوا عزمًا حاسمًا، وشرعوا في محاولة الإمساك به وتقييده.
Verse 10
तानापतत एवाजौ भीमसेनो महाबल: । प्रत्युद्ययाौ महाराज गज: प्रतिगजानिव,महाराज! उन्हें युद्धमें आक्रमण करते देख जैसे हाथी अपने विपक्षी हाथियोंकी ओर दौड़ता है, उसी प्रकार महावली भीमसेन उनकी अगवानीके लिये आगे बढ़े
قال سانجيا: أيها الملك! لما رآهم يندفعون في ساحة القتال، تقدّم بهيماسينا ذو القوة العظيمة لملاقاتهم، كفيلٍ عظيم يندفع نحو فيلةٍ معادية.
Verse 11
भृशं क्रुद्धश्न तेजस्वी नाराचेन समार्पयत् चित्रसेनं महाराज तव पुत्रं महायशा:,नरेश्वर! महायशस्वी और तेजस्वी भीमसेन अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए थे। उन्होंने आपके पुत्र चित्रसेनपर एक नाराचके द्वारा प्रहार किया
قال سانجيا: أيها الملك! إن بهيماسينا، ذا المجد العظيم والمتلألئ بالبأس، وقد استبدّ به الغضب، ضرب ابنك تشيتراسينا بسهمٍ من نوع «ناراجا» (nārāca).
Verse 12
तथेतरांस्तव सुतांस्ताडयामास भारत | शरैर्बहुविधै: संख्ये रुक्मपुड्खै: सुतेजनै:,भारत! इसी प्रकार रणभूमिमें सोनेकी पाँखवाले अत्यन्त तीखे और बहुसंख्यक बाणोंद्वारा उन्होंने आपके अन्य पुत्रोंको भी पीड़ित किया
قال سنجيا: «وكذلك يا بهارتا، في غمرة القتال ضرب أبناءك الآخرين وضيّق عليهم بأنواع كثيرة من السهام—ذات الريش الذهبي والحِدّة البالغة—فأوقع بهم الألم والضغط وسط صليل السلاح.»
Verse 13
ततः संस्थाप्य समरे तान्यनीकानि सर्वशः । अभिमन्युप्रभूतयस्ते द्वादश महारथा:,महाराज! तत्पश्चात् अपनी सेनाओंको सब प्रकारसे समरभूमिमें स्थापित करके भीमसेनके पद-चिह्लोंपर चलनेवाले उन अभिमन्यु आदि बारह महारथियोंने, जिन्हें धर्मराज युधिष्ठिरने भेजा था, आपके महाबली पुत्रोंपर धावा किया
قال سنجيا: ثم بعد أن صفّوا تلك الكتائب في ساحة القتال من كل جانب، اندفع الاثنا عشر من عظماء مقاتلي العربات—يتقدمهم أبهيمانيو—الذين ساروا على أثر بهيماسينا وقد بعثهم دارماراجا يودهيشثيرا، فشنّوا الهجوم على أبنائك الأقوياء.
Verse 14
प्रेषिता धर्मराजेन भीमसेनपदानुगा: । प्रतिजग्मुर्महाराज तव पुत्रान् महाबलान्,महाराज! तत्पश्चात् अपनी सेनाओंको सब प्रकारसे समरभूमिमें स्थापित करके भीमसेनके पद-चिह्लोंपर चलनेवाले उन अभिमन्यु आदि बारह महारथियोंने, जिन्हें धर्मराज युधिष्ठिरने भेजा था, आपके महाबली पुत्रोंपर धावा किया
قال سنجيا: أيها الملك، إن أولئك المحاربين الذين يسيرون على أثر بهيماسينا، وقد أرسلهم دارماراجا (يودهيشثيرا)، تقدموا نحو أبنائك ذوي البأس الشديد. ثم بعد أن رتّبوا قواتهم في ساحة القتال على أكمل وجه، اندفع أولئك الاثنا عشر من عظماء مقاتلي العربات—بدءًا بأبهيمانيو—المبعوثون من دارماراجا يودهيشثيرا، فهاجموا أبناءك الأقوياء.
Verse 15
दृष्टवा रथस्थांस्तान् शूरान् सूर्याग्निसमतेजस: । सवनिव महेष्वासान् भ्राजमानान् श्रिया वृतान्,वे सब-के-सब रथपर बैठे हुए शूरवीर, सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी, महाधनुर्धर, उत्तम शोभासे प्रकाशमान, सुवर्णमय मुकुटसे जगमग प्रतीत होनेवाले और अत्यन्त कान्तिमान् थे। उस महासमरमें उन्हें आते देखकर आपके महाबली पुत्र भीमसेनको छोड़कर वहाँसे दूर हट गये
قال سنجيا: لما رأوا أولئك الأبطال على عرباتهم—متلألئين كالشمس والنار، رماة قسيّ عظامًا، يشرقون بهاءً وتحيط بهم السعادة—ارتدّ (الخصوم) عن الميدان؛ ولم يتراجع في تلك المعركة العظمى إلا بهيماسينا، ابنُك الجبار.
Verse 16
महाहवे दीप्यमानान् सुवर्णमुकुटोज्ज्वलान् | तत्यजु: समरे भीम॑ तव पुत्रा महाबला:,वे सब-के-सब रथपर बैठे हुए शूरवीर, सूर्य और अग्निके समान तेजस्वी, महाधनुर्धर, उत्तम शोभासे प्रकाशमान, सुवर्णमय मुकुटसे जगमग प्रतीत होनेवाले और अत्यन्त कान्तिमान् थे। उस महासमरमें उन्हें आते देखकर आपके महाबली पुत्र भीमसेनको छोड़कर वहाँसे दूर हट गये
قال سنجيا: في تلك المعركة العظمى كان أولئك المحاربون يتقدون بهاءً، وتلمع تيجانهم الذهبية. فلما رأى أبناؤك الأقوياء، يا بهيما (دريتاراشترا)، تقدمهم في قلب القتال، تركوا المعركة وتراجعوا عن الميدان.
Verse 17
तान् नामृष्यत कौन्तेयो जीवमाना गता इति । अन्वीय च पुन: सर्वास्तव पुत्रानपीडयत्,परंतु वे जीवित लौट गये; यह बात भीमसेनसे नहीं सही गयी। उन्होंने पुन आपके उन सब पुत्रोंका पीछा करके उन्हें अपने बाणोंसे पीड़ित कर दिया
قال سانجيا: لم يستطع بهيماسينا ابن كونتي أن يحتمل فكرة أنهم أفلتوا أحياء. فعاود مطاردتهم، وضغط بشدة على جميع أبنائك، يجرحهم ويُمعن في إزعاجهم بسهامه.
Verse 18
अथाभिमन्युं समरे भीमसेनेन संगतम् । पार्षतेन च सम्प्रेक्ष्य तव सैन्ये महारथा:,इधर, उस समरभूमिमें अभिमन्युको भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नससे मिला हुआ देख आपकी सेनाके दुर्योधन आदि महारथी हाथोंमें धनुष लिये अत्यन्त वेगशाली अअश्रोंद्वारा वहाँ जा पहुँचे, जहाँ वे बारह पाण्डवपक्षीय महारथी विद्यमान थे
قال سانجيا: ثم لما رأى أبهيمانيو في ساحة القتال مقترنًا في المعركة ببهيمسينا وببارشَتَة (دريشتاديومنا)، اندفع عظماء فرسان المركبات في جيشك مسرعين، والأقواس بأيديهم، نحو الموضع الذي كان فيه أبطال جانب الباندافا.
Verse 19
दुर्योधनप्रभूतय: प्रगृहीतशरासना: । भृशमश्रैः प्रजवितै: प्रययुर्यत्र ते रथा:,इधर, उस समरभूमिमें अभिमन्युको भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नससे मिला हुआ देख आपकी सेनाके दुर्योधन आदि महारथी हाथोंमें धनुष लिये अत्यन्त वेगशाली अअश्रोंद्वारा वहाँ जा पहुँचे, जहाँ वे बारह पाण्डवपक्षीय महारथी विद्यमान थे
قال سانجيا: وتحت قيادة دوريودhana، اندفع أولئك المحاربون وقد قبضوا على الأقواس والسهام، بقوة عظيمة، تدفعهم خيول سريعة، إلى الموضع الذي كانت فيه مركبات جانب الباندافا.
Verse 20
अपराह्ने महाराज प्रावर्तत महारण: । तावकानां च बलिनां परेषां चैव भारत,महाराज! भरतनन्दन! तब अपराह्लकालमें आपके और पाण्डवपक्षके अत्यन्त बलवान योद्धाओं में बड़ा भारी युद्ध आरम्भ हुआ
قال سانجيا: «في فترة ما بعد الظهر، أيها الملك، يا منحدرًا من نسل بهاراتا، اندلعت معركة عظيمة بين محاربيك الأقوياء ومحاربي الجانب الآخر.»
Verse 21
अभिमन्युर्विकर्णस्य हयान् हत्वा महाहवे | अथीैनं पज्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्,अभिमन्युने उस महायुद्धमें विकर्णके घोड़ोंको मारकर स्वयं विकर्णको भी पचीस बाणोंसे घायल कर दिया
قال سانجيا: في تلك المعركة العظمى قتل أبهيمانيو خيول فيكارنا؛ ثم أصاب فيكارنا نفسه بخمسٍ وعشرين سهماً سريعة، فأثخنه جراحاً.
Verse 22
हताश्व॑ रथमुत्सज्य विकर्णस्तु महारथ: । आरुरोह रथं राजंश्रित्रसेनस्थ भारत,भरतवंशी नरेश! घोड़ोंके मारे जानेपर महारथी विकर्ण अपना रथ छोड़कर चित्रसेनके रथपर जा बैठा
قال سنجيا: لما قُتلت خيوله، ترك فيكارنا، ذلك المقاتل العظيم على العربة، عربته، ثم—يا أيها الملك—اعتلى عربة تشيتراسينا. وفي هذا ما يبرز واقعية الحرب القاسية: فالمحارب لا بد أن يتكيّف سريعًا ليبقى ويواصل أداء واجبه في القتال، ولو وسط الفقد والفوضى المفاجئة.
Verse 23
स्थितावेकरथे तौ तु भ्रातरौ कुलवर्धनौ । आर्जुनि: शरजालेन च्छादयामास भारत,भरतनन्दन! अभिमन्युने एक रथपर बैठे हुए उन दोनों वंशवर्धक भ्राताओंको अपने बाणोंके जालसे आच्छादित कर दिया
قال سنجيا: كان الأخوان، مُنمِّيَيْنِ لشرف سلالتهما، قائمين معًا على عربة واحدة. ثم إن أبهيمانيو—يا من نسل بهاراتا—غطّاهما بشبكة من السهام؛ عرضٌ لبراعة القتال، وفي مناخ الحرب الأخلاقي إشارةٌ إلى الشجاعة وإلى الضغط الذي لا يلين لواجب الكشترية في ساحة المعركة.
Verse 24
चित्रसेनो विकर्णश्ष कार्ष्णि पञचभिरायसै: । विव्याध तेन चाकम्पत् कार्ष्णिमिरुरिव स्थित:,चित्रसेन और विकर्णने भी लोहेके पाँच बाणोंसे अभिमन्युको बींध डाला। उस आघातसे अर्जुनकुमार अभिमन्यु विचलित नहीं हुआ। मेरु पर्वतकी भाँति अडिग खड़ा रहा
قال سنجيا: أصاب تشيتراسينا وفيكارنا «كارشني» (أبهيمانيو) بخمس سهامٍ من حديد. ومع ذلك، وتحت ذلك الضرب، لم يتزعزع ابن أرجونا؛ بل ثبت كجبل ميرو—صورةٌ للشجاعة الراسخة والعزم المنضبط وسط عنف الحرب.
Verse 25
दुःशासनस्तु समरे केकयान् पञ्च मारिष । योधयामास राजेन्द्र तदद्भुतमिवाभवत्,आर्य! राजेन्द्र! द:शासनने अकेले ही समरभूमिमें पाँच केकयराजकुमारोंके साथ युद्ध किया। वह एक अद्भुत-सी बात हुई
قال سنجيا: في خضمّ المعركة، قاتل دُحشاسَنَة وحده أمراء كيكَيا الخمسة، يا أيها الملك. وكان منظرُ محاربٍ واحدٍ يواجه خمسة مقاتلين من أبناء الملوك معًا كأنه أمرٌ عجيب—حادثةٌ تُبرز شراسة حرب كوروكشيترا، وما فيها من إفراطٍ محفوفٍ بالهلاك.
Verse 26
द्रौपदेया रणे क्रुद्धा दुर्योधनमवारयन् । शरैराशीविषाकारै: पुत्र॑ं तव विशाम्पते,प्रजानाथ! युद्धमें कुपित हुए द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंने विषधर सर्पके समान आकारवाले भयंकर बाणोंद्वारा आपके पुत्र दुर्योधनको आगे बढ़नेसे रोक दिया
قال سنجيا: في غضب المعركة، أوقف أبناء دروبدي تقدّم دوريودهن. وبسهامٍ مروّعةٍ على هيئة أفاعٍ سامة، كبحوا ابنك، يا سيّد الناس—مُظهرين أن في الحرب حتى طموح الملوك يضطر إلى التراجع أمام مقاومةٍ مصمّمة وعواقب الطريق الذي اختاره المرء لنفسه.
Verse 27
पुत्रो5पि तव दुर्धर्षो द्रौपद्यास्तनयान् रणे । सायकैर्निशितै राजन्नाजघान पृथक् पृथक्,राजन! तब आपके दुर्धर्ष पुत्रने भी तीखे सायकों-द्वारा रणभूमिमें द्रौपदीके पाँचों पुत्रोंपर पृथक्-पृथक् प्रहार किया
قال سانجيا: «أيها الملك، إن ابنك نفسه، العسير القهر، قد ضرب أبناء دروبدي في ساحة القتال واحدًا بعد واحد بسهامٍ حادّة».
Verse 28
तैश्नापि विद्धः शुशुभे रुधिरेण समुक्षित: । गिरि: प्रस्रवणैर्यद्वद् गैरिकादिविमिश्रितै:,फिर उनके द्वारा भी अत्यन्त घायल किये जानेपर आपका पुत्र रक्तसे नहा उठा और गेरु आदि धातुओंसे मिश्रित झरनोंके जलसे युक्त पर्वतकी भाँति शोभा पाने लगा
قال سانجيا: «ومع أنه أُصيب بسِهامهم أيضًا إصاباتٍ بالغة، فإن ابنك تألّق—مغتسلًا بالدم—كجبلٍ يزداد بهاءً بجداول تنحدر على سفوحه، وقد امتزجت مياهها بالمغرة الحمراء وسائر المعادن».
Verse 29
भीष्मो5पि समरे राजन् पाण्डवानामनीकिनीम् | कालयामास बलवान् पाल: पशुगणानिव,राजन! तदनन्तर बलवान भीष्म भी संग्रामभूमिमें पाण्डव-सेनाको उसी प्रकार खदेड़ने लगे, जैसे चरवाहा पशुओंको हाँकता है
قال سانجيا: «أيها الملك، ثم إن بهيشما، الجبّار في القتال، أخذ يطرد جيش الباندافا في ساحة المعركة، كما يسوق الراعي قطيع الماشية.»
Verse 30
ततो गाण्डीवनिर्घोष: प्रादुरासीद् विशाम्पते | दक्षिणेन वरूथिन्या: पार्थस्यारीन् विनिघ्नत:,प्रजानाथ! तदनन्तर शत्रुओंका संहार करते हुए अर्जुनके गाण्डीवधनुषका घोष सेनाके दक्षिणभागसे प्रकट हुआ
قال سانجيا: «ثم، يا سيد الناس، تجلّى من ميمنة الجيش دويّ قوس أرجونا “غانديفا” كالرعد، بينما كان بارثا يصرع أعداءه.»
Verse 31
उत्तस्थु: समरे तत्र कबन्धानि समन्तत: । कुरूणां चैव सैन्येषु पाण्डवानां च भारत,भारत! वहाँ समरमें कौरवों और पाण्डवोंकी सेनाओंमें चारों ओर कबन्ध उठने लगे
قال سانجيا: «هناك، في خضمّ تلك المعركة، يا بهاراتا، أخذت الجذوع المقطوعة الرؤوس تنهض من كل جانب، في جيوش الكورو وفي جيوش الباندافا على السواء.»
Verse 32
शोणितोदं शरावर्त गजद्दीपं हयोर्मिणम् | रथनौभिरन्नरव्याप्रा: प्रतेर: सैन्यसागरम्,वह सेना एक समुद्रके समान थी। रक्त ही वहाँ जलके समान था। बाणोंकी भँवर उठती थी। हाथी द्वीपके समान जान पड़ते थे और घोड़े तरंगकी शोभा धारण करते थे। रथरूपी नौकाओंके द्वारा नरश्रेष्ठ वीर उस सैन्य-सागरको पार करते थे
قال سنجيا: كان ذلك الجيش كبحرٍ عظيمٍ مترامي الأطراف—ماؤه دمٌ، ودوّاماته سهامٌ تدور؛ والفيلة كالجزر، والخيول كموجٍ يعلو ويهبط. وفي بحر القتال ذاك، عبر خيرة الرجال بعرباتهم كأنها زوارق—صورةٌ تُجسّد طغيان قوة الحرب وعزم المحاربين الذي لا يلين في ميدانٍ مغمورٍ بالعنف.
Verse 33
छिन्नहस्ता विकवचा विदेहाश्न नरोत्तमा: । दृश्यन्ते पतितास्तत्र शशशो5थ सहस्रश:,वहाँ सैकड़ों और हजारों नरश्रेष्ठ धरतीपर पड़े दिखायी देते थे। उनमेंसे कितनोंके हाथ कट गये थे, कितने ही कवचहीन हो रहे थे और बहुतोंके शरीर छिल्न-भिन्न हो गये थे
قال سنجيا: هناك، في ساحة القتال، شوهد رجال لا يُحصَون—من خيرة المحاربين—صرعى بالمئات والآلاف: منهم من قُطعت يداه، ومنهم من جُرِّد من درعه، وكثيرون تمزقت أجسادهم وتشوّهت. يكشف المشهد الثمن الأخلاقي للحرب: فحتى «أفضل الرجال» يُردّون إلى أشلاء مكسورة، مُذكِّراً بأن النصر لا ينفصل عن معاناة بشرية فادحة.
Verse 34
निहतैर्मत्तमातज्ैः शोणितौघपरिप्लुतै: । भूर्भाति भरतश्रेष्ठ पर्वतैराचिता यथा,भरतश्रेष्ठ) मरकर गिरे हुए मतवाले हाथी खूनसे लथपथ हो रहे थे। उनसे ढकी हुई वहाँकी भूमि पर्वतोंसे व्याप्त-सी जान पड़ती थी
قال سنجيا: يا خيرَ آلِ بهاراتا، إن الأرض—وقد غطّتها الفيلةُ الساقطةُ المقتولةُ وهي في سُعارِ الهيجان، وغمرتها سيولُ الدم—بدت كأنها مُنثورةٌ بالجبال. تُبرز هذه الصورة ثِقَلَ الحرب الأخلاقي: فحتى أشدّ الكائنات بأساً تصير أكواماً على التراب، ولا تنفصل مهابةُ ساحة القتال عن كلفتها الموجعة.
Verse 35
तत्राद्भुतमपश्याम तव तेषां च भारत । न तत्रासीत् पुमान् कश्रिद् यो युद्ध नाभिकाड्क्षति,भारत! हमने वहाँ आपके और पाण्डवोंके सैनिकोंका अद्भुत उत्साह देखा। वहाँ ऐसा कोई पुरुष नहीं था, जो युद्ध न चाहता हो
قال سنجيا: «يا بهاراتا، لقد شهدنا هناك حماسةً عجيبةً في جيشك وفي جيشهم معاً. ولم يكن في ذلك الموضع رجلٌ واحدٌ لا يتوق إلى القتال.»
Verse 36
एवं युयुधिरे वीरा: प्रार्थयाना महद् यश: । तावका: पाण्डवै: सार्धमाकाडुशक्षन्तो जयं युधि,इस प्रकार महान् यशकी अभिलाषा रखते और युद्धमें विजय चाहते हुए आपके वीर सैनिक पाण्डवोंके साथ युद्ध करते थे
قال سنجيا: وهكذا ظلّ الأبطال يقاتلون—رجالك ورجال الباندافا وجهاً لوجه—وكلٌّ منهم يتطلع إلى مجدٍ عظيم ويسعى إلى الظفر في ساحة الوغى.
Verse 78
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टसप्ततितमो<5ध्याय:
وهكذا، في «المهابهارتا» الجليلة، ضمن «قسم بهيشما»—وخاصة في المقطع المتعلق بسقوط (مقتل) بهيشما—تنتهي هنا الفصل الثامن والسبعون الذي يصف القتال المضطرب المتشابك.
Frequently Asked Questions
The chapter centers on whether a public vow and collective strategic necessity justify pressuring Śikhaṇḍin to confront Bhīṣma despite fear and prior setback—testing the balance between personal limits, truthfulness (satya), and wartime duty.
Speech and commitment function as binding ethical instruments: a leader’s harsh counsel can be framed as safeguarding dharma, lineage honor, and credibility, while the narrative simultaneously warns that strategy often relies on constraints created by vows and reputations.
No explicit phalaśruti appears in this chapter; its meta-significance lies in illustrating how battlefield outcomes are shaped by vow-bound conduct and leadership rhetoric, reinforcing the epic’s broader inquiry into dharma under pressure.