Shloka 21
निकृतानीह पाण्डूनां नीचैरिव यथा नरै: । सर्व च तदनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम्,जनेश्वर! आपके पुत्रोंने नीच मनुष्योंकी भाँति पाण्डवोंके प्रति बहुत-से क्रूरतापूर्ण बर्ताव तथा छल-कपट किये हैं, परंतु आपके पुत्रोंका वह सारा अपराध भुलाकर पाण्डव सदा उन दोषोंपर पर्दा ही डालते आये हैं। पाण्डुके बड़े भाई महाराज! इसपर भी आपके पुत्र इन पाण्डवोंको अधिक आदर नहीं देते हैं
sañjaya uvāca |
nikṛtānīha pāṇḍūnāṁ nīcair iva yathā naraiḥ |
sarvaṁ ca tad anādṛtya putrāṇāṁ tava kilbiṣam, janeśvara |
قال سانجيا: «هنا ارتكب أبناؤك أعمالًا كثيرة من القسوة والخداع ضدّ الباندافا، كما يفعل السفلة. ومع ذلك فإن الباندافا قد طرحوا جانبًا كلّ جنايات أبنائك، ومنذ زمن طويل احتملوها بل ستروا تلك العيوب. ومع هذا، يا سيد الناس، لا يُبدي أبناؤك للباندافا ما يستحقونه من احترام.»
संजय उवाच
Educational Q&A
Wrongdoing (kilbiṣa/nikṛta) does not become harmless merely because the injured party endures it. The verse highlights ethical accountability: the Pāṇḍavas’ forbearance and willingness to overlook offenses should have led to reconciliation and respect, but continued disrespect deepens adharma and moral culpability.
Sañjaya addresses Dhṛtarāṣṭra, reminding him that the Kauravas have repeatedly harmed the Pāṇḍavas through deceit and harsh conduct. Despite this, the Pāṇḍavas have often ignored or concealed those offenses; yet Dhṛtarāṣṭra’s sons still fail to honor them properly—an implicit critique of the Kauravas’ attitude and the king’s failure to restrain them.