भीष्मपर्व — अध्याय ६६: तुमुलसंग्रामवर्णनम्
The Tumult of Battle Described
रणाजड्ुणं समभवन्म्रावाससंनिभम् | जहाँ-तहाँ मरकर गिरे हुए मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे वह सारी रणभूमि मृत्युके निवासस्थान-सी प्रतीत होती थी ।।
raṇāj juṇaṁ samabhavan mṛtāvāsa-sannibham | jahāṁ-tahāṁ mṛtakaṁ gire huye manuṣyā hastinaś ca hayāś ca—tena sā sarvā raṇabhūmir mṛtyu-nivāsa-sthānā-sadṛśī pratibhāti sma || pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn, bhīmasenasya sā saṁhāra-kāriṇī bhayaṅkarī gadā pralayakāle paśūn (jīvān) saṁharataḥ rudrasya pinākaṁ yama-daṇḍaṁ ca samāṁ bhayaṅkarī dṛṣṭā | tasyāḥ śabda indrasya vajra-sadṛśaḥ ||
قال سنجيا: لقد صار ميدانُ القتال كأنه مسكنُ الموت ذاته. ففي كل موضعٍ كانت الأجسادُ مطروحةً—رجالًا وفيلةً وخيولًا—حتى بدا وجهُ الأرض كلّه مقامًا للفناء. وأمّا مِدقّةُ بهيمسينا الرهيبة، صانعةُ المذبحة، فقد رآها الناسُ مفزعةً كقوسِ رودرا «بيناكا» حين يثور ليُهلك الكائنات في زمن الانحلال الكوني، وكعصا عقابِ يَما. وكان دويُّها يجلجل كصاعقةِ إندرا.
संजय उवाच
The verse underscores the moral gravity of war: when violence reaches its peak, the battlefield becomes indistinguishable from Death’s domain. By comparing Bhīma’s weapon to Rudra’s and Yama’s instruments, the text frames martial power as awe-inspiring yet bound to destruction and karmic consequence.
Sañjaya describes the scene of carnage: corpses of men, elephants, and horses cover the field. He then highlights Bhīmasena’s fearsome mace, whose sound and effect are likened to divine weapons associated with cosmic destruction and death.