Shloka 29
Dhṛtarāṣṭra’s Anxiety and Bhīṣma’s Theological Explanation of Pāṇḍava Invincibility
Book 6, Chapter 61
जनेश्वर! रणभूमिमें बहे हुए रक्तसे सिंचकर धरतीकी धूल बैठ गयी और सारी दिशाएँ साफ हो गयीं ।। उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्तत: । चिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत,भारत! उस समय जगत्के विनाशको सूचित करनेवाले असंख्य कबन्ध चारों ओर उठने लगे
Sañjaya uvāca: Janeśvara! raṇabhūmau baheṇa raktasiktena pṛthivyā dhūliḥ upaśāmyat, sarvā diśaś ca prasannā abhavan. Utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ, cihnabhūtāni jagato vināśārthāya, Bhārata.
قال سانجيا: يا سيّدَ الناس! لما ارتوى ميدانُ القتال بالدماء السائلة، هدأ غبارُ الأرض واستبانت الجهاتُ كلّها. ثم نهضت من كل ناحية جذوعٌ لا تُحصى بلا رؤوس—نُذُرًا وعلاماتٍ تنبئ بهلاك العالم، يا بهاراتا. إن المشهد لا يصوّر الحرب مجدًا، بل كارثةً أخلاقيةً تُعلنها حتى الطوالع المشؤومة.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical horror of war: nature itself becomes a witness, and terrifying omens arise as signs of impending ruin. It cautions that mass violence, even when framed as duty, carries catastrophic consequences that eclipse triumph.
Sanjaya describes the battlefield after intense slaughter: blood has soaked the ground so thoroughly that the dust settles and visibility clears. In that eerie clarity, innumerable headless trunks (kabandhas) appear all around as ominous signs foretelling widespread destruction.