Shloka 42
Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)
Devanagari script
ततस्तस्मादवप्लुत्य गजादू भारत भारत: । खड्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशित:,भारत! फिर कवचधारी, खड्गपाणि, उदारचित्त, भरतवंशी भीमसेन उस हाथीसे सहसा कूदकर धरतीपर खड़े हो गये
Transliteration
tatas tasmād avaplutya gajād ū bhārata bhārataḥ | khaḍgapāṇir adīnātmā tasthau bhūmau sudaṃśitaḥ ||
Translation
قال سنجيا: ثمّ، يا بهاراتا، قفز ذلك البطل من سلالة بهاراتا من فوق الفيل قفزةً خاطفة. والسيف في يده، وروحه غير منكسرة، وقد أحكم درعه، ثبت على الأرض ثابتًا—راسخًا في زحمة القتال، مُظهرًا العزم لا اليأس.
Word by Word
ततःthen
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
तस्मात्from that (from him/it)
तस्मात्:
Apadana
TypePronoun
Rootतद्
Formmasculine/neuter, ablative, singular
अवप्लुत्यhaving leapt down
अवप्लुत्य:
TypeVerb
Rootअव√प्लु
Formक्त्वा (absolutive/gerund), parasmaipada (usage-neutral here)
गजात्from the elephant
गजात्:
Apadana
TypeNoun
Rootगज
Formmasculine, ablative, singular
ऊindeed/oh (particle)
ऊ:
TypeIndeclinable
Rootऊ
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
Formmasculine, vocative, singular
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
Formmasculine, vocative, singular
खड्गपाणिःwith sword in hand
खड्गपाणिः:
Karta
TypeAdjective
Rootखड्गपाणि
Formmasculine, nominative, singular
अदीनात्माundaunted-minded
अदीनात्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootअदीनात्मन्
Formmasculine, nominative, singular
तस्थौstood
तस्थौ:
TypeVerb
Root√स्था
Formperfect (लिट्), 3rd, singular, parasmaipada
भूमौon the ground
भूमौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootभूमि
Formfeminine, locative, singular
सुदंशितःwell-armed / well-equipped
सुदंशितः:
Karta
TypeAdjective
Rootसु-दंशित
Formmasculine, nominative, singular, क्त (past passive participle)
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
Formmasculine, vocative, singular
Speaker
संजय उवाच
Characters & Entities
S
SañjayaD
Dhṛtarāṣṭra (addressed as Bhārata)E
Elephant (gaja)S
Sword (khaḍga)E
Earth/ground (bhūmi)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes