Shloka 41
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sañjaya uvāca | tau vṛṣāv iva nardantau mattāv iva mahādvipau, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā sīt tumulaṃ mahat |
قال سنجيا: «إنّهما، وهما يزأران كزوجٍ من الثيران ويهيجان كفيلين عظيمين سكرانين، اندفعا نحو بهيشما—أشرف المحاربين—قاصدَين قتله. عندئذٍ اندلعت معركةٌ واسعةٌ عاصفةٌ مضطربة. وفي ذلك الاشتباك تقدّم جانب الباندافا وقد جعلوا شيكاندين في المقدّمة بمواجهة بهيشما، وفي الوقت نفسه سعَوا إلى حماية البطل الشجاع شفيتا؛ فغدت المواجهة قاسيةً لا بالسلاح وحده، بل بالدَّرما أيضًا، تحرّكها النذورُ والخططُ وواجبُ الكشاتريا لدى الفريقين.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war is not only a contest of strength but also of dharma and strategy: warriors act under duties (protecting allies like Śveta), constraints (Bhīṣma’s stance toward Śikhaṇḍin), and vows, showing that ethical considerations shape even violent conflict.
Sañjaya describes a fierce charge against Bhīṣma. The Pandava side advances with Śikhaṇḍin positioned in front and with the aim of safeguarding Śveta, leading to a massive, chaotic engagement around Bhīṣma’s chariot.