Shloka 35
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
स मुमोच महेष्वास: शरसंघाननेकश:,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sa mumoca maheṣvāsaḥ śarasaṅghān anekaśaḥ, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat |
قال سنجيا: «أيها الملك، إن ذلك الرامي العظيم أطلق جماعاتٍ من السهام مرارًا وتكرارًا. وحين هوجم بهيشما—سيد المحاربين—وهو يتقدّم بعزم القتل، ثار في الميدان صخبٌ عظيمٌ مروّعٌ من القتال.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how martial duty (kṣatriya-dharma) operates in war: protecting one’s side and confronting a formidable opponent can rapidly escalate violence into a ‘tumult.’ It implicitly warns that even duty-driven action has grave consequences and demands discernment.
Sañjaya describes a key moment in the battle: a great archer unleashes repeated volleys of arrows against Bhīṣma, the foremost warrior, who is intent on killing. The exchange triggers a massive, terrifying uproar on the battlefield.