Shloka 15
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
सचापा: सनिषज्ञश्न जातरूपपरिष्कृता: । विस्रब्धहतवीराश्व॒ शतश: परिपीडिता:,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sa-cāpāḥ sa-niṣaṅgāś ca jātarūpa-pariṣkṛtāḥ | visrabdha-hata-vīrāśvāḥ śataśaḥ paripīḍitāḥ || jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ tadā āsīt tumulaṃ mahat |
قال سَنجايا: «أيها الملك، اندفع كثير من المحاربين، بأقواسهم وأكنان سهامهم، مزدانين بالذهب؛ وقد صُرعت خيولهم البطولية، وضُيّق عليهم ضغطًا شديدًا مئاتٍ مئات، ومع ذلك تقدموا. وحين سعوا إلى قتل بِهِيشْما—أول المقاتلين—اندلعت معركةٌ واسعةٌ مضطربة».
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension of kṣatriya-dharma: warriors, richly armed and driven by resolve, press into battle with the explicit intent to kill a supreme opponent. It underscores how collective aggression and the pursuit of victory can rapidly escalate into uncontrollable violence, demanding discernment and responsibility from leaders.
Sañjaya describes a surge of combatants—equipped with bows and quivers and decorated with gold—who, despite losses and pressure, rush to strike down Bhīṣma. Their assault triggers a great, chaotic clash on the battlefield.