Shloka 51
भीष्मविक्रमदर्शनं तथा क्रौञ्चारुणव्यूहविधानम् | Bhīṣma’s Ascendancy and the Organization of the Krauñcāruṇa Formation
बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्या55त्मानं नियम्य च | शब्दादीन् विषयांस्त्यकत्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च,विशुद्ध बुद्धिसे युक्त+ तथा हलका, सातक््विक और नियमित भोजन करनेवाला, शब्दादि विषयोंका त्याग करके एकान्त और शुद्ध देशका सेवन करने-वाला,* सात््विक धारणशक्तिके द्वारा अन्तः:करण और इन्द्रियोंका संयम करके“ मन, वाणी और शरीरको वशमें कर लेनेवाला,” राग-द्वेषको सर्वथा नष्ट करके*ः भलीभाँति दृढ़ वैराग्यका आश्रय लेनेवाला तथा अहंकार, बल, घमंड, काम, क्रोध और परिग्रहका त्याग करके निरन्तर ध्यानयोगके परायण रहनेवाला: ममता-रहितः और शान्तियुक्त पुरुष: सच्चिदानन्दघन ब्रह्ममें अभिन्नभावसे स्थित होनेका पात्र होता है
arjuna uvāca | buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca | śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ||
«مُتَّحِدًا بعقلٍ مُطهَّر، ومُثبِّتًا نفسَه بعزمٍ راسخ، ينبغي للمرء أن يضبط ذاته؛ فيترك موضوعات الحواس ابتداءً من الصوت، ويطرح التعلّقَ والنفور. وأخلاقيًّا، يشير البيت إلى أن الانضباط الداخلي هو أساس الفعل القويم: فإتقان الحواس وثنائية الميل والكراهية يمنع السلوك من أن تقوده الشهوة أو العداء، ويُهيِّئ المرء لانخراطٍ هادئٍ مبدئيّ في واجبات الحياة.»
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that spiritual and ethical steadiness begins with inner governance: purify discernment (buddhi), apply fortitude (dhṛti) to restrain the self, renounce fixation on sense-objects, and uproot the reactive pair of attachment and aversion (rāga–dveṣa).
Arjuna is speaking and articulating a discipline-oriented ideal: the qualities and practices by which a person becomes fit for higher realization—self-restraint, withdrawal from sensory compulsions, and freedom from emotional partialities.