Shloka 34
पित्रा तुष्टेन मे पूर्व यदा कालीमुदावहम्,अताडयन् रणे भीष्मं सहिता: सर्वसृञज्जया: । समस्त सूंजय वीर एक साथ संगठित हो भयंकर शतघ्नी, परिघ, फरसे, मुद्गर, मुसल, प्रास, गोफन, स्वर्णमय पंखवाले बाण, शक्ति, तोमर, कम्पन, नाराच, वत्सदन््त और भुशुण्डी आदि अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा रणभूमिमें भीष्मको सब ओरसे पीड़ा देने लगे 'पूर्वकालमें जब मैंने माता सत्यवतीका विवाह पिताजीके साथ कराया था, उस समय मेरे पिताने संतुष्ट होकर मुझे दो वर दिये थे--“जब तुम्हारी इच्छा होगी, तभी तुम मरोगे तथा युद्धमें कोई भी तुम्हें मार न सकेगा।' ऐसी दशामें मुझे स्वेच्छासे ही मृत्यु स्वीकार कर लेनी चाहिये। मैं समझता हूँ कि अब उसका अवसर आ गया है'
sañjaya uvāca | pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīm udāvaham, atāḍayan raṇe bhīṣmaṃ sahitāḥ sarva-sṛñjayāḥ |
قال سانجايا: في سالف الزمان، حين رضي عني أبي—يوم سعيتُ في إتمام زواج كالي—فإذا بساحة القتال تشهد أن جميع السِّرِنْجَيا، وقد اتحدوا صفًّا واحدًا، أخذوا يضربون بهيشما من كل جانب. وبأسلحة مروِّعة—الشَّتَغْنِي، والهراوات الحديدية، والبارِيغا، والفؤوس، والمطارق، والمدقّات، والرماح، والمقاليع، والسهام ذات الريش الذهبي، ورماح الشَّكْتِي، والتومارا، والكَمْبَنا، والناراجا، والڤَتْسَدَنْتا، والبُهُشُونْدِي—أذاقوه العذاب من كل وجه. (وفي هذا المقام يتذكر بهيشما العطيتين اللتين منحهما له أبوه: أن لا يموت إلا حين يشاء، وأن لا يقتله أحد في الحرب؛ ولذلك يرى أن الأوان قد حان ليقبل الموت بإرادته.)
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights Bhīṣma’s extraordinary ethical predicament: protected by boons and bound by vows, he cannot be slain by others and must choose the moment of death himself. It frames death not merely as defeat but as a conscious, dharma-informed acceptance when one’s role in the moral order has reached its limit.
Sañjaya describes the Sṛñjaya warriors attacking Bhīṣma from all sides with many kinds of weapons. The scene underscores Bhīṣma’s near-invulnerability in battle and sets up his reflection on the boons received earlier—implying that only his own will can bring his fall.