Shloka 11
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga
Adhyātma-Upadeśa
Devanagari script
सम॑ संज्ञानुगश्वचैव स सर्वत्र व्यवस्थित: । उपभुड्धक्ते सदा सत्त्वमप: पुष्करपर्णवत्
Translation
ذلك العارف بالحقل قائمٌ في كل موضع بسواءٍ من النفس، متّبعٌ للمعرفة على الدوام. وهو ينتفع بالساتفا أبدًا، كما تحمل ورقةُ اللوتس الماءَ ولا يلتصق بها.
Word by Word
समम्equally, evenly
समम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसम (प्रातिपदिक)
Formअव्यय
संज्ञानुगःfollowing knowledge/understanding
संज्ञानुगः:
Karta
TypeAdjective
Rootसंज्ञानुग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
Formअव्यय
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
Formअव्यय
सःhe
सः:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सर्वत्रeverywhere
सर्वत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसर्वत्र
Formअव्यय
व्यवस्थितःsteadily established, well-situated
व्यवस्थितः:
Karta
TypeAdjective
Rootवि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (क्त-प्रत्ययान्त)
उपभुङ्क्तेenjoys, experiences
उपभुङ्क्ते:
TypeVerb
Rootउप + भुज् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद
सदाalways
सदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसदा
Formअव्यय
सत्त्वम्sattva; purity/being
सत्त्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
अपःwaters
अपः:
Karma
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
पुष्करपर्णवत्like a lotus-leaf
पुष्करपर्णवत्:
TypeIndeclinable
Rootपुष्करपर्णवत् (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (वत्-प्रत्ययान्त उपमान)
क्षेत्रज्ञःthe knower of the field (self)
क्षेत्रज्ञः:
Karta
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समभावेनwith equanimity
समभावेन:
Karana
TypeNoun
Rootसमभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
सर्वत्रeverywhere
सर्वत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसर्वत्र
Formअव्यय
स्थितःstanding, abiding
स्थितः:
Karta
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) → स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (क्त-प्रत्ययान्त)
Speaker
वायुदेव उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes