Shloka 13
Adhyāya 42 — Mahābhūta–Indriya–Adhyātma-Vyavasthā
Brahmā’s Instruction on Elements and Faculties
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्नवा नासिका चैव पठचमी । पादौ पायुरुपस्थश्व हस्तौ वागू दशमी भवेत्,कान, त्वचा, आँख, रसना, पाँचवीं नासिका तथा हाथ, पैर, गुदा, उपस्थ और वाक्-- यह दस इन्द्रियोंका समूह है। मन ग्यारहवाँ है। मनुष्यको पहले इस समुदायपर विजय प्राप्त करना चाहिये। तत्पश्चात् उसे ब्रह्मका साक्षात्कार होता है
śrotraṁ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī | pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk ca daśamī bhavet | manas tv ekādaśaṁ proktaṁ pūrvaṁ jayet tu tat-samūham | tataḥ sa brahmaṇaḥ sākṣātkāraṁ labhate naraḥ ||
قال فايُوديفا: «السمع، واللمس، والبصر، والذوق، والشمّ—هذه هي حواس الإدراك الخمس. واليدان، والقدمان، والشرج، والأعضاء التناسلية، والكلام هي حواس الفعل الخمس—فيكتمل بذلك مجموع العشر. ويُعلَن الذهن الحاسة الحادية عشرة. وعلى الإنسان أن يقهر هذه الجماعة كلها أولاً؛ ثم عندئذٍ ينال الشهود المباشر للبرهمان.»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Mastery over the senses and organs of action—together with the mind that coordinates them—is presented as the necessary preliminary discipline; when this inner group is conquered, one becomes fit for direct realization of Brahman.
Vāyudeva instructs the listener by enumerating the faculties that bind a person to outward experience (five senses, five action-organs, and the mind) and states a spiritual sequence: first self-conquest, then Brahman-realization.