तमोगुण-निरूपण
Analysis of Tamas and its Marks
स्थावर (वृक्ष-पर्वत आदि) जीव
vāyudeva uvāca | sthāvarāḥ (vṛkṣa-parvata-ādayaḥ) jīvāḥ, paśavaḥ, vāhanāni, rākṣasāḥ, sarpāḥ, kīṭa-pataṅgāḥ, pakṣiṇaḥ, aṇḍajāḥ prāṇinaḥ, catuṣpadāḥ, unmattāḥ, badhirāḥ, mūkāḥ tathā anye yāvantaḥ pāpamaya-rogavantaḥ (kuṣṭhina-ādayaḥ) manuṣyāḥ santi, te sarve tamoguṇe nimagnāḥ | svakarmaṇā yathā-lakṣaṇā ime durācāriṇaḥ jīvāḥ sadā duḥkhe nimagnā bhavanti | teṣāṃ cittavṛttīnāṃ pravāho nimna-daśāyāṃ gacchati, tasmāt te arvāk-srotasa iti ucyante | te tamoguṇe nimagnāḥ sarve prāṇinaḥ tāmasāḥ || 23–25 || teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmy aham ataḥ param | yathā te sukṛtāl lokāl labhante puṇyakarmiṇaḥ ||
قال فايُو: «إن جميع الكائنات—كالحيّات الساكنة (الأشجار والجبال وما شابهها)، والبهائم، ودوابّ الحمل، والراكشاسا (rākṣasa)، والحيات، والحشرات والديدان، والطيور، والمخلوقات المولودة من البيض، وذوات الأربع، وكذلك من البشر من هو مجنون أو أصمّ أو أبكم، أو مبتلى بأمراضٍ تُنسب إلى الإثم (كالبرص ونحوه)—كلهم غارقون في صفة الظلمة (tamas). موسومون بعلاماتٍ أوجدتها أعمالهم هم، هؤلاء ذوو السلوك السيّئ يلازمون العذاب على الدوام. ولأن تيار نزعاتهم الذهنية يجري إلى أسفل نحو حالٍ أدنى، سُمّوا ‘ذوي التيار الهابط’ (arvāk-srotas). فكل من غاص في tamas يُدعى tāmasa. ثم بعد ذلك سأبيّن كيف ينهض من سقط في تلك الأرحام التاماسية ويزدهر، وكيف، بصيرورته فاعلَ برٍّ، ينال العوالم الأعلى.»
वायुदेव उवाच
Beings dominated by tamas experience a downward pull in conduct and consciousness, resulting in suffering; yet even from tamasic conditions, uplift is possible through the cultivation of merit (sukṛta/puṇya) and ethical action.
Vāyudeva classifies various forms of life and afflicted human conditions as tamasic due to their downward-flowing mental tendencies (arvāk-srotas), then signals a transition: he will next explain the process by which such beings can rise and attain higher worlds through meritorious deeds.