Shloka 40
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
राजर्षि धुन्धुमार यज्ञ करते-करते बूढ़े हो गये तथापि देवताओंके प्रसन्नतापूर्वक दिये हुए वरदानको त्यागकर गिरिवत्रजमें सो गये (यज्ञका फल नहीं पा सके) ।। पाण्डवानां हूतं राज्यं धार्तराष्ट्रमहाबलै: । पुन: प्रत्याह्दतं चैव न दैवाद् भुजसंश्रयात्,महाबली धृतराष्ट्र-पुत्रोंने पाण्डवोंका राज्य हड़प लिया था। उसे पाण्डवोंने पुनः बाहुबलसे ही वापस लिया। दैवके भरोसे नहीं
rājarṣiḥ dhundhumāraḥ yajñaṃ kurvan kurvan vṛddho 'bhavat tathāpi devatābhiḥ prasannatāpūrvakaṃ dattam varadānaṃ tyaktvā girivraje suṣvāpa (yajñaphalaṃ na prāpa) || pāṇḍavānāṃ hūtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭra-mahābalaiḥ punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivād bhujasaṃśrayāt ||
قال بهيشما: إن الحكيمَ الملكيَّ دُهُندُهُمارَ قد شاخ وهو يقيم القرابين؛ ومع ذلك، إذ تخلّى حتى عن النعمة التي منحته إياها الآلهةُ الراضية، اضطجع لينام في جيريفراجا، فلم ينل ثمرةَ قربانه. وكذلك استولى أبناءُ دْهريتاراشترا الأقوياء على المملكة التي كسبها الباندافا بحقّ؛ ثم استعادها الباندافا مرةً أخرى لا بالاتكال على القدر، بل بالاعتصام بقوة سواعدهم وعزمهم.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not abandon rightful action by leaning on “fate.” Even divine boons or ritual merit become fruitless if one lapses into passivity; success in dharma and kingship requires timely human effort (bhuja-saṃśraya) alongside whatever destiny provides.
Bhishma gives two illustrative cases: (1) the sage-king Dhundhumara, despite long sacrifice and a boon from pleased gods, renounces it and sleeps at Girivraja, losing the sacrifice’s fruit; (2) the Kauravas seize the Pandavas’ kingdom, and the Pandavas regain it through their own strength rather than trusting fate.