Shloka 12
प्रतीप–गङ्गा संवादः तथा शंतनु–गङ्गा विवाहशर्तिः
Pratīpa and Gaṅgā; Śaṃtanu’s marriage condition
अनग्निरनिकेतश्चाप्यगोत्रचरणो मुनि: । कौपीनाच्छादनं यावत् तावदिच्छेच्च चीवरम्,जो अग्नि और गृहको त्याग चुका है, जिसका गोत्र और चरण (वेदकी शाखा एवं जाति)-से भी सम्बन्ध नहीं रह गया है, जो मौन रहता है और उतने ही वस्त्रकी इच्छा रखता है जितनेसे लंगोटी और ओढ़नेका काम चल जाय; इसी प्रकार जितनेसे प्राणोंकी रक्षा हो सके उतना ही भोजन चाहता है; इस नियमसे गाँवमें निवास करनेवाले उस (संन्यासी) मुनिके लिये अरण्य पीछे समझा जाता है
anagnir aniketaś cāpy agotraracaraṇo muniḥ | kaupīnācchādanaṃ yāvat tāvad icchec ca cīvaram |
قال أَشْتَكَة: «إنّ الحكيم الذي هجر نار القربان وحياة البيت، ولم يعد يعرّف نفسه بسلالةٍ (غوترَ) ولا بفرعٍ من فروع الفيدا (تشارَنَة)، وأقام في الصمت—فمثل هذا الزاهد ينبغي ألا يرغب من اللباس إلا بما يكفي لمئزرٍ وسترٍ بسيط. فإذا عاش على هذا القانون من تقليل الحاجة إلى أقصاها، فحتى إن أقام قرب قرية عُدَّ كأنه ساكنُ الغابة حقًّا—لأن “غابته” هي التجرّد الباطني لا مجرد المكان.»
अद्टक उवाच
Educational Q&A
True renunciation is defined by non-attachment and minimal needs: giving up household identity (fire, home, lineage, Vedic affiliation) and desiring only the bare necessities, especially in clothing, as a discipline of detachment.
Aṣṭaka is describing the marks and conduct of an authentic muni/renunciant. He emphasizes that the renouncer’s status is determined by inner discipline and restraint rather than by external location or social identifiers.