Shloka 43
कल्माषपाद-शाप-कारणम्
Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse
तत् क्षुधार्तर्निरासहारै: शवभूतैस्तथा नरैः । अभवत् प्रेतराजस्य पुरं प्रेतेरिवावृतम्,फिर तो उस नगर और राष्ट्रके लोग क्षुधासे पीड़ित हो सनातन मर्यादाको छोड़कर स्त्री, पुत्र एवं परिवार आदिका त्याग करके परस्पर एक-दूसरेको मारने और लूटने-खसोटने लगे। राजाका नगर ऐसे लोगोंसे भर गया, जो भूखसे आतुर हो उपवास करते-करते मुर्दोंके समान हो रहे थे। उन नर-कंकालोंसे परिपूर्ण वह नगर प्रेतोंसे घिरे हुए यमराजके निवासस्थान-सा जान पड़ता था
tat kṣudhārtair nirāhāraiḥ śavabhūtaiḥ tathā naraiḥ | abhavat pretarājasya puraṃ preter ivāvṛtam ||
ثم امتلأت تلك المدينة برجالٍ عذّبهم الجوع—لا طعام لهم، حتى غدوا كالجثث. وقد ازدحمت بـ«هياكل حيّة» كهذه، فبدت كمدينة يَما، سيّد الراحلين، كأنّ الأرواح قد أحاطت بها.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
When basic sustenance fails, human beings easily slip from dharmic restraint into a condition resembling death itself; the verse uses stark imagery to warn that social order and ethical conduct depend upon responsible governance and the protection of life’s necessities.
Vasiṣṭha describes a city overwhelmed by famine: people, starving and without food, become like corpses. The city’s appearance is compared to Yama’s abode, as though encircled by spirits, emphasizing the severity of the calamity.