Previous Verse
Next Verse

Shloka 46

Vasiṣṭhasya śokaḥ, Vipāśā–Śatadrū-nāmākaraṇam, Kalmāṣapādasya bhaya-prasaṅgaḥ (Ādi Parva 167)

मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी । नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात्‌ प्रधावति,वह ऐसी जान पड़ती मानो साक्षात्‌ देवी दुर्गा ही मानवशरीर धारण करके प्रकट हुई हों। उसके अंगोंसे नील कमलकी-सी सुगन्ध प्रकट होकर एक कोसतक चारों ओर फैल रही थी

mānuṣaṁ vigrahaṁ kṛtvā sākṣād amaravarṇinī | nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośāt pradhāvati ||

مع أنها اتخذت هيئةَ البشر، فقد بدت ذاتَ إشراقٍ إلهيٍّ خالص، كأن إلهةً قد تجلّت أمام أعينهم. ومن أطرافها فاح عطرٌ كعطرِ اللوتس الأزرق، ينتشر سريعًا في كل الجهات لمسافة كروشا كاملة، مُعلِنًا حضورها بوصفه فألًا مباركًا وخارقًا للمألوف، باعثًا على التوقير لا على مجرد الفضول.

मानुषम्human
मानुषम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमानुष
FormNeuter, Accusative, Singular
विग्रहम्body, form
विग्रहम्:
Karma
TypeNoun
Rootविग्रह
FormMasculine, Accusative, Singular
कृत्वाhaving made/assumed
कृत्वा:
TypeVerb
Rootकृ
Formक्त्वा (absolutive), Parasmaipada/Atmanepada-neutral, Non-finite
साक्षात्directly, manifestly
साक्षात्:
TypeIndeclinable
Rootसाक्षात्
अमरवर्णिनीhaving divine (immortal-like) complexion
अमरवर्णिनी:
Karta
TypeAdjective
Rootअमरवर्णिनी
FormFeminine, Nominative, Singular
नीलोत्पलसमःlike a blue lotus
नीलोत्पलसमः:
TypeAdjective
Rootनीलोत्पलसम
FormMasculine, Nominative, Singular
गन्धःfragrance
गन्धः:
Karta
TypeNoun
Rootगन्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
यस्याःof whom/whose
यस्याः:
TypePronoun
Rootयद्
FormFeminine, Genitive, Singular
क्रोशात्from a krośa (about a mile/league)
क्रोशात्:
Apadana
TypeNoun
Rootक्रोश
FormMasculine, Ablative, Singular
प्रधावतिruns forth/spreads rapidly
प्रधावति:
TypeVerb
Rootप्र-धाव्
FormPresent, Indicative, Parasmaipada, Third, Singular

ब्राह्मण उवाच

B
brāhmaṇa (speaker)
A
amaravarṇinī (a divine-radiant woman)
N
nīlotpala (blue lotus)
K
krośa (unit of distance)

Educational Q&A

The verse highlights how the divine may appear in human guise, yet is recognized through auspicious markers—radiance and extraordinary fragrance—prompting humility and reverence. Ethically, it cautions against judging solely by outward ordinariness and encourages honoring signs of sacred presence.

A brāhmaṇa describes a wondrous woman who has taken on a human body but appears unmistakably divine. Her lotus-like fragrance spreads for a krośa, signaling that she is no ordinary person and setting a tone of awe and sanctity in the scene.