Shloka 7

Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya

Devanagari script

गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

Transliteration

gandhavarṇarasairhenaṃ śabdasparśavivarjitam / ajaraṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam

Translation

يُدرَك بالعِطر واللون والطَّعم، غير أنّه منزَّهٌ عن الصوت واللَّمس؛ غير مولودٍ ولا يعتريه هَرَم، ثابتٌ لا يفنى—أزليّ، قائمٌ في ذاتِه.

Word by Word

• गन्धवर्णरसैः: by smell, color, and taste
• गन्धवर्णरसैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: गन्ध-वर्ण-रस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; द्वन्द्व: गन्धः च वर्णः च रसः च

• हीनम्: devoid (of)
• हीनम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: हीन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण (अव्यक्तम्/कारणम् इत्यादि)

• शब्दस्पर्शविवर्जितम्: bereft of sound and touch
• शब्दस्पर्शविवर्जितम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: शब्द-स्पर्श-विवर्जित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समास: द्वन्द्व (शब्द+स्पर्श) तत्पुरुषेण विवर्जित; 'शब्दस्पर्शाभ्यां विवर्जितम्'

• अजरम्: unaging
• अजरम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अ-जर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; नञ्-तत्पुरुष

• ध्रुवम्: fixed, constant
• ध्रुवम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• अक्षय्यम्: imperishable
• अक्षय्यम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अ-क्षय्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; नञ्-तत्पुरुष

• नित्यम्: eternal
• नित्यम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• स्वात्मनि: in its own self
• स्वात्मनि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: स्व-आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समास: कर्मधारय/तत्पुरुष (स्वः आत्मा)

• अवस्थितम्: abiding, established
• अवस्थितम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अव-स्था (धातु) → अवस्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषण

Speaker

Lord Kurma (Vishnu) instructing sages on the nature of the Supreme Self

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Atman
• Paramatman
• Ishvara

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

It presents the Self as eternal, imperishable, and self-established—ultimately beyond sensory limitation, not subject to decay or change.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

The verse supports dhyāna on the nitya, akṣayya Self: withdrawing attention from sense-objects and contemplating the steady, self-abiding Reality (a key contemplative move compatible with Pāśupata and broader yogic discipline).

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

By describing one Supreme, sense-transcending Reality (Īśvara/Ātman), it aligns with the Kurma Purana’s integrative approach where sectarian forms (Śiva/Vişṇu) point to the same imperishable principle.