Shloka 44

Multi-form Manifestations, Indra–Kāma Incarnations, Pravāha, and the Twofold Buddhi

Sense-Discipline and Exclusive Refuge in Viṣṇu

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता / स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः / राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः

evaṃ dvirūpā vijñeyā kāmabhāryā ratiḥ smṛtā / svāyaṃbhuvo brahmaputro manustvādyo gurau samaḥ / rājadharmeṇa viṣṇośca jātaḥ prīṇayituṃ hareḥ

وهكذا تُعرَف راتِي، زوجةُ كاما، بأنها ذات طبيعةٍ مزدوجة. وأمّا مانو سْفايَمبهوفا—أولُ مانو، ابنُ براهما—فقد كان مساوياً لمعلّمه؛ وبممارسة الدارما الملكية وُلِدَ جزءًا من فيشنو ليُرضي هاري.

evamthus
evam:
Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootevam (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण)
dvi-rūpātwo-formed
dvi-rūpā:
Karta (कर्ता/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootdvi + rūpa (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
vijñeyāto be understood
vijñeyā:
Karya (कार्य/Obligation predicate)
TypeAdjective
Rootvi-jñā (धातु) → vijñeya (कृदन्त, यत्)
FormGerundive (यत्), Feminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; ‘to be known’
kāma-bhāryāKāma’s wife
kāma-bhāryā:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootkāma + bhāryā (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
ratiḥRati
ratiḥ:
Karta (कर्ता/Apposition)
TypeNoun
Rootrati (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
smṛtāis called/known as
smṛtā:
Karma (कर्म/Predicated in passive sense)
TypeVerb
Rootsmṛ (धातु) → smṛta (कृदन्त, क्त)
FormPast passive participle (क्त), Feminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; predicative
svāyaṃbhuvaḥSvāyambhuva
svāyaṃbhuvaḥ:
Karta (कर्ता/Subject epithet)
TypeAdjective
Rootsvāyaṃbhuva (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; epithet ‘of Svāyambhuva (Manu)’
brahma-putraḥson of Brahmā
brahma-putraḥ:
Karta (कर्ता/Apposition)
TypeNoun
Rootbrahman + putra (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; तत्पुरुष ‘son of Brahmā’
manuḥManu
manuḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootmanu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
tuindeed/but
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/Discourse particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormParticle (निपात)
ādyaḥthe first/primeval
ādyaḥ:
Karta (कर्ता/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootādya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
gurauin (relation to) the guru
gurau:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Reference-location)
TypeNoun
Rootguru (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; ‘in/with respect to the teacher’
samaḥequal
samaḥ:
Karta (कर्ता/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootsama (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; predicate adjective
rāja-dharmeṇaby royal duty/law
rāja-dharmeṇa:
Karaṇa (करण/Means)
TypeNoun
Rootrājan + dharma (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Singular; तत्पुरुष ‘by/through royal dharma’
viṣṇoḥof Viṣṇu
viṣṇoḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootviṣṇu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक निपात)
jātaḥwas born/arose
jātaḥ:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootjan (धातु) → jāta (कृदन्त, क्त)
FormPast passive participle (क्त), Masculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; predicative ‘was born/arose’
prīṇayitumto please
prīṇayitum:
Prayojana (प्रयोजन/Purpose)
TypeVerb
Rootprīṇ (धातु) → prīṇayitum (कृदन्त, तुमुन्)
FormInfinitive (तुमुन्), purpose sense
hareḥof Hari
hareḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive object of purpose)
TypeNoun
Roothari (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra in the Garuda Purana dialogue frame)

Concept: Rājadharma practiced rightly becomes a means of pleasing Hari; exemplary governance can be an expression of divine portion (aṃśa) and cosmic order.

Vedantic Theme: Īśvara-prītyartha karma (action offered to God); dharma as alignment with ṛta; avatāra/aṃśa as divine support for order.

Application: Perform one’s public duties with integrity and God-centered intention; treat leadership as service that sustains social harmony.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: vira

Related Themes: Garuda Purana 3.28.41-43 (closing the dvairūpya thread); Garuda Purana 3.28.45 (shift to Bṛhaspati’s avatāras/āveśa)

R
Rati
K
Kama
S
Svayambhuva Manu
B
Brahma
V
Vishnu
H
Hari

FAQs

This verse links righteous kingship (rāja-dharma) with pleasing Hari (Viṣṇu), portraying governance as a sacred duty aligned with divine order.

It presents Svāyambhuva Manu as Brahmā’s son and as one who is ‘born of Viṣṇu’ through rāja-dharma—emphasizing Manu’s role as a divinely sanctioned lawgiver and progenitor.

Treat leadership and responsibility—at home, work, or public life—as dharma: rule fairly, restrain desire, and act to uphold order rather than personal gain.