Shloka 34
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः
Transliteration
tayoḥ pravarttakaṃ madhye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ / ityevaṃ parivartantetrayaścetoguṇātmakāḥ
Translation
وبينهما يكون الرَّجَس هنا مُحرِّكًا ومُدوِّرًا. وهكذا تتقلب الغونات الثلاث التي تقوم عليها النفس/الذهن.
Word by Word
तयोःof those two
तयोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th), द्विवचन; सर्वनाम
प्रवर्तकम्the activator / impeller
प्रवर्तकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रवर्तक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (कर्तृवाचक: ‘causing to act’)
मध्येin the middle
मध्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरण
इहhere
इह:
Desha-adhikarana (देशाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)
एवindeed / just
एव:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक निपात (particle of emphasis)
आवर्तकम्the one that causes rotation/oscillation
आवर्तकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआवर्तक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (causing turning/whirling)
रजःrajas (activity/passion)
रजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
इतिthus
इति:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यर्थक निपात (quotative particle)
एवम्in this way
एवम्:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb: ‘in this manner’)
परिवर्तन्तेkeep revolving / change cyclically
परिवर्तन्ते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपरि√वृत् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद
त्रयःthe three
त्रयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्याप्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; संख्यावाचक
चेतोगुणात्मकाःhaving the nature of mental qualities
चेतोगुणात्मकाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचेतस्-गुण-आत्मक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; तत्पुरुषः (चेतसः गुणाः येषां ते / चेतोगुणस्वभावाः)