Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

ūrdhvañcādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa / vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat

إلى فوقٍ وإلى تحتٍ وإلى الجوانب تهتزّ الجهات العشر؛ ويبتلع الأثير (آكاشا) أيضًا صفةَ فايُو، أي اللمس.

ūrdhvamupwards
ūrdhvam:
Adhikaraṇa (अधिकरण/directional)
TypeIndeclinable
Rootūrdhva (प्रातिपदिक)
FormAdverb (क्रियाविशेषण) of direction; accusative used adverbially
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/conjunction)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक)
adhaḥdownwards
adhaḥ:
Adhikaraṇa (अधिकरण/directional)
TypeIndeclinable
Rootadhaḥ (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण) of direction
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/conjunction)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक)
tiryakhorizontally/sideways
tiryak:
Adhikaraṇa (अधिकरण/directional)
TypeIndeclinable
Roottiryak (अव्यय)
FormAdverb (क्रियाविशेषण) of direction
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/conjunction)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक)
dodhavītishakes/tosses
dodhavīti:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Root√dhū (धातु)
FormPresent tense (लट्), Parasmaipada (परस्मैपद), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन); intensive/frequentative stem (दोधवी-) ‘shakes violently’
diśaḥdirections
diśaḥ:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootdiś (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Plural (बहुवचन)
daśaten
daśa:
Karma (कर्म/Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootdaśan (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Plural (बहुवचन); numeral qualifying diśaḥ
vāyoḥof wind
vāyoḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Genitive (6th/षष्ठी), Singular (एकवचन)
apialso
api:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
FormParticle (निपात) ‘also/even’
guṇamquality
guṇam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootguṇa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Singular (एकवचन)
sparśamtouch
sparśam:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootsparśa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Singular (एकवचन); in apposition to guṇam
ākāśamether/space
ākāśam:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootākāśa (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
grasateswallows/engulfs
grasate:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootgras (धातु)
FormPresent tense (लट्), Ātmanepada (आत्मनेपद), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन)
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध/conjunction)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormConjunction (समुच्चयबोधक)
tatthat (quality)
tat:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Singular (एकवचन); refers to sparśam/guṇam