Shloka 68
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः / सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्
Transliteration
prajāḥ sṛceti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ / so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame cātmasaṃbhavān
Translation
بأمر براهما: «اخلق الرعيّة»، تأمّل نيلالوهِتا زوجته الطاهرة ساتي، فأنشأ كائناتٍ مولودةً من ذاته.
Word by Word
प्रजाःcreatures; subjects
प्रजाः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), बहुवचन
सृचcreate!
सृच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलोट्-लकार (imperative), मध्यम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/वाक्य-समाप्ति सूचक अव्यय (quotative particle)
व्यादिष्टःwas commanded/ordered
व्यादिष्टः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootवि-आ-दिś् (धातु) → व्यादिष्ट (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्रह्मणाby Brahmā
ब्रह्मणा:
Kartr-karana (कर्तृ/करण)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/कर्तृ-हेतु), एकवचन
नीललोहितःNīlalohita (the blue-red one)
नीललोहितः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनील + लोहित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय-समास (नीलश्च लोहितश्च/नीलवर्ण-लोहितवर्णः)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
अभिध्यायhaving contemplated
अभिध्याय:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि-ध्यै (धातु) → अभिध्याय (कृदन्त)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund), ‘having meditated/thought’
सतीम्virtuous
सतीम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootसती (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
भार्याम्wife
भार्याम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभार्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
निर्ममेcreated; fashioned
निर्ममे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्मा (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)
आत्मसंभवान्self-born beings
आत्मसंभवान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआत्मन् + सम्भव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (आत्मनः सम्भवाः)