Shloka 16
Mānasasṛṣṭi-varṇana (Account of Mind-born Creation) | मानससृष्टिवर्णनम्
Devanagari script
ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा / प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः
Transliteration
tataḥ prajāḥ samudbhūtā yathā proktā mayā purā / prakriyāyāṃ yathā tubhyaṃ tretāmadhye mahātmanaḥ
Translation
ثم انبثقت الرعايا كما ذكرتُ من قبل؛ أيها العظيم الروح، على وفق العملية التي شرحتُها لك في وسط عصر التريتا.
Word by Word
ततःthen
ततः:
सम्बन्ध/कालाधिकरण (Temporal relation)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (then)
प्रजाःcreatures/subjects
प्रजाः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
समुद्भूताःarisen/produced
समुद्भूताः:
कर्तृविशेषण (Subject qualifier)
TypeAdjective
Rootसमुद्-भू (धातु) → समुद्भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (agreeing with प्रजाः)
यथाas
यथा:
सम्बन्ध (Manner/Comparison)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकार/उपमानवाचक (as/just as)
प्रोक्ताःwere described
प्रोक्ताः:
क्रिया-विशेषण/विधेय (Predicate)
TypeAdjective
Rootप्र+वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (agreeing with प्रजाः); ‘were described’
मयाby me
मया:
कर्ता (Agent in passive/कर्तृ)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, तृतीया, एकवचन; ‘by me’
पुराformerly
पुरा:
कालाधिकरण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक (formerly/earlier)
प्रक्रियायाम्in the procedure/account
प्रक्रियायाम्:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootप्रक्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
यथाas
यथा:
सम्बन्ध (Manner)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय, ‘as’
तुभ्यम्to you
तुभ्यम्:
सम्प्रदान (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन
त्रेतामध्येin the Tretā (yuga)
त्रेतामध्ये:
अधिकरण (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रेता + मध्य (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास: त्रेतायाः मध्ये ‘in the Tretā (age)’; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
महात्मनःO great-souled one / of the great-souled
महात्मनः:
सम्बोधन/सम्बन्ध (Address or genitive)
TypeNoun
Rootमहात्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास: महान् आत्मा यस्य ‘great-souled’; पुल्लिङ्ग, षष्ठी/सम्बोधन? here likely सम्बोधन-एकवचन form is महात्मन्; but text has महात्मनः = षष्ठी एकवचन/प्रथमा बहुवचन. Context ‘O great-souled (one)’ suggests सम्बोधन; however form given aligns with षष्ठी एकवचन ‘of the great-souled’.