Shloka 81
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ
Transliteration
tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā / prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau
Translation
وهذان ذوا البأس العظيم، بإقامة شرائع اليوغا في ذواتهما ورفع النفس بالنفس، يُجريان معًا دهرما الرعية وكامَة (الرغبة) على السواء.
Word by Word
तापु-भौthe two ascetics
तापु-भौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतापु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; (पाठानुसार) ‘तापुभौ’—the two ascetics/performers of tapas
योग-धर्माणौthe disciplines of yoga
योग-धर्माणौ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयोग (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), द्विवचन; ‘योगस्य धर्मौ’—the disciplines of yoga
आरोप्यhaving placed
आरोप्य:
Purvakala (पूर्वकाल क्रिया)
TypeIndeclinable
Rootआ + रूप्/रोप् (धातु) → आरोप्य (क्त्वान्त/gerund)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund) — “having imposed/placed”
आत्मानम्the self
आत्मानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; आत्मवाचक (reflexive)
आत्मनाby themselves
आत्मना:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण—“by oneself”
प्रजा-धर्मम्duty of progeny
प्रजा-धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक) + धर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘प्रजायाः धर्मम्’—duty/law concerning progeny
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
कामम्desire
कामम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
वर्तयेतेthey practice/they set in motion
वर्तयेते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु) (णिच्) → वर्तय (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, द्विवचन; आत्मनेपद; णिजन्त—“they cause to proceed/they practice”
महा-ओजसौof great vigor
महा-ओजसौ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + ओजस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; बहुव्रीहि—“महद् ओजः यस्य सः” (of great vigor)