Shloka 61
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च / स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः
Transliteration
viparyayoṇa śattyā ca buddhyā siddhyā tathaiva ca / sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitaḥ
Translation
وبالـ«فيباريايا» (الانقلاب/الالتباس)، وبالـ«شَكتي» (القوة)، وبالـ«بُدهي» (العقل)، وبالـ«سِدهي» (التحقق)—هكذا يتجلّى. ففي الثوابت يتجلّى كفيباريايا، وفي أصول الحيوان (تِريَك-يوني) يتجلّى كقوة.
Word by Word
विपर्ययःinversion; error
विपर्ययः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविपर्यय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उण(uncertain particle)
उण:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Root(पाठदोष/अस्पष्ट)
Formअस्पष्टपाठः; सम्भाव्यं ‘उ’/‘एव’/अन्यनिपातः
शक्त्याby power; through capacity
शक्त्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/instrumental), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयबोधक
बुद्ध्याby intellect
बुद्ध्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
सिद्ध्याby accomplishment; by success
सिद्ध्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootसिद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
तथाthus; likewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय, प्रकारवाचक (thus; likewise)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, अवधारण
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयबोधक
स्थावरेषुamong immobile beings (plants etc.)
स्थावरेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्थावर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (collective), सप्तमी (7th/locative), बहुवचन
विपर्यासःinversion; perversion
विपर्यासः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविपर्यास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तिर्यक्-योनिषुamong animal species
तिर्यक्-योनिषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतिर्यक् (प्रातिपदिक) + योनि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी) ‘तिर्यग्योनयः’ = animal wombs/species
शक्तितःaccording to power; by capacity
शक्तितः:
Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootशक्ति (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
Formअव्यय, तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb) ‘from/according to power’