Shloka 73
चतुर्युगाख्यान (Caturyuga-Ākhyāna) — Yuga-wise Origins and Measurements of Beings
Devanagari script
प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे / चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्
Transliteration
pravarttate tathā dvau tu yathā matsyodake ubhe / cetanādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ pravarttati guṇātmakam
Translation
وهما يسيران معًا كما السمكة والماء في الماء؛ والسَّتْوَة القائمة على الوعي تعمل بوصفها ذات طبيعةٍ من الغونات.
Word by Word
प्रवर्ततेproceeds/operates
प्रवर्तते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्
तथाthus/in that way
तथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक-अव्ययम् (adverb of manner)
द्वौtwo (entities)
द्वौ:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन
तुand/but
तु:
सम्बन्ध/निपात (Particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपातः
यथाas
यथा:
सम्बन्ध/निपात (Comparative/निपात)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formउपमानवाचक-अव्ययम् (comparative particle ‘as’)
मत्स्य-उदकेin fish-water (i.e., water for fish)
मत्स्य-उदके:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमत्स्य (प्रातिपदिक) + उदक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषसमासः — ‘मत्स्यस्य उदकम्’ (water for fish / fish-water)
उभेboth
उभे:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootउभ (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; सर्वनाम
चेतना-अधिष्ठितम्presided over by consciousness
चेतना-अधिष्ठितम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचेतना (प्रातिपदिक) + अधिष्ठित (कृदन्त; √स्था with अधि, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः — ‘चेतनया अधिष्ठितम्’ (governed/overseen by consciousness); क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त
सत्त्वम्the being/essence (sattva)
सत्त्वम्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootसत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रवर्ततिproceeds/acts
प्रवर्तति:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
गुण-आत्मकम्consisting of the guṇas
गुण-आत्मकम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगुण (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषसमासः — ‘गुणैः आत्मा यस्य/गुणात्मकम्’ (consisting of guṇas)