Previous Verse

Shloka 152

ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana

Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhivittamāḥ / pañcaite hetavo viprā jyotirgaṇavivecane

البصر، والشاسترا، والماء، والكتابة، والحساب مع رجاحة العقل—هذه خمسة أسباب، أيها البراهمة، لتمييز حساب الجيوتيشا.

cakṣuḥthe eye; vision
cakṣuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcakṣus (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
śāstramtreatise; scripture
śāstram:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśāstra (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
jalamwater
jalam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjala (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
lekhyamwriting; something to be written/drawn
lekhyam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootlekhya (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); 'to be written/drawn' (लेख्य = लिखनीय)
gaṇitamcalculation; mathematics
gaṇitam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgaṇita (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
buddhi-vittamāḥO best in intellect
buddhi-vittamāḥ:
Sambodhana/Addressed (सम्बोधन)
TypeAdjective
Rootbuddhi (प्रातिपदिक) + vittama (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन); षष्ठी-तत्पुरुष: बुद्धेः वित्तमाः = 'best in intellect'
pañcafive
pañca:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpañcan (प्रातिपदिक)
FormNumeral adjective; Neuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural sense (पञ्च = five)
etethese
ete:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootetad (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन)
hetavaḥcauses; means
hetavaḥ:
Pradhāna/Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roothetu (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Plural (बहुवचन)
viprāḥO brāhmaṇas
viprāḥ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootvipra (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Vocative (सम्बोधन/8), Plural (बहुवचन)
jyotis-gaṇa-vivecanein the analysis of the luminaries (astronomy)
jyotis-gaṇa-vivecane:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootjyotis (प्रातिपदिक) + gaṇa (प्रातिपदिक) + vivecana (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (सप्तमी/7), Singular (एकवचन); तत्पुरुष-समास: ज्योतिषां गणस्य विवेचनम् = 'analysis of the group of luminaries/astral bodies'