Shloka 8
Vasiṣṭha-gamana
Vasiṣṭha’s Departure / The Episode of Sagara
Devanagari script
तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः / प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम्
Transliteration
tasyāgresarasainyayūthacaraṇaprakṣuṇṇaśailoccayakṣodāpūritanimnabhāgamavanīpālasya saṃyāsyataḥ / pratyekaṃ caturaṅgasainyanikaraprakṣodasaṃbhūtabhūreṇuprāvṛtirutsthalī samabhavadbhūmistu tatrāniśam
Translation
ولما سار ملكُ الأرض، ملأت غبارُ القمم الصخرية التي سحقتها أقدامُ طلائع الجيش المنخفضات؛ وغشّت سحابةُ الغبار الكثيف التي أثارتها كلُّ كتيبةٍ من الجيش ذي الأركان الأربعة المرتفعات هناك بلا انقطاع.
Word by Word
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध/6th), एकवचन
अग्र-सर-सैन्य-यूथ-चरण-प्रक्षुण्ण-शैल-उच्चय-क्षोद-आपूरित-निम्न-भागम्the low-lying region filled with dust of crushed mountain-heaps, trampled by the feet of the vanguard troops
अग्र-सर-सैन्य-यूथ-चरण-प्रक्षुण्ण-शैल-उच्चय-क्षोद-आपूरित-निम्न-भागम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअग्र (प्रातिपदिक)+सर (प्रातिपदिक)+सैन्य (प्रातिपदिक)+यूथ (प्रातिपदिक)+चरण (प्रातिपदिक)+प्रक्षुण्ण (कृदन्त)+शैल (प्रातिपदिक)+उच्चय (प्रातिपदिक)+क्षोद (प्रातिपदिक)+आपूरित (कृदन्त)+निम्न (प्रातिपदिक)+भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/2nd), एकवचन; समस्तपदम्—‘निम्नभागं’ विशेष्यं, शेषं विशेषणसमूहः
अवनीपालस्यof the king (protector of the earth)
अवनीपालस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootअवनीपाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध/6th), एकवचन
संयास्यतःwhile (he) was marching
संयास्यतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + या (धातु) → संयास्यत् (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ/Present participle) षष्ठी-एकवचन (genitive absolute sense); ‘as he was marching’
प्रत्येकम्each, individually
प्रत्येकम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootप्रत्येकम् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (each/individually)
चतुरङ्ग-सैन्य-निकर-प्रक्षोद-संभूत-भू-रेणु-प्रावृतिःa covering of earth-dust raised by the trampling of the fourfold army-masses
चतुरङ्ग-सैन्य-निकर-प्रक्षोद-संभूत-भू-रेणु-प्रावृतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचतुरङ्ग (प्रातिपदिक)+सैन्य (प्रातिपदिक)+निकर (प्रातिपदिक)+प्रक्षोद (प्रातिपदिक)+सम्+भू (धातु)→संभूत (कृदन्त)+भू (प्रातिपदिक)+रेणु (प्रातिपदिक)+प्रावृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘प्रावृतिः’ (covering) as head; शेषं विशेषणसमूहः
उत्स्थलीthe upland
उत्स्थली:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउत्स्थली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासविग्रहः—उत्+स्थली (raised ground)
समभवत्became
समभवत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + भू (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
भूमिःthe earth/ground
भूमिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; विरोध/विशेष (but/indeed)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (locative adverb: there)
अनिशम्constantly
अनिशम्:
Kala-adhikarana (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअनिशम् (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक (always/continually)