Adhyaya 240: Sāṃkhya-Yoga on Discerning Guṇas, Overcoming Bodily Doṣas, and Attaining Mokṣa
يعرض الأدهيايا 240 حوارًا تعليميًا: فبعد أن سمع الحكماء نظامًا يوغيًا مستقيمًا، سألوا فياسا بيانَ الدارما بدقة كما تُفهم في السانكھيا. فأجاب فياسا بتصنيفٍ تمييزي للتجربة: جاذبية موضوعات الحسّ (viṣaya) ومخاطرها عبر مراتب الكائنات، ومقارنة عواقب السعي في الجسد—السفَرغا (svarga)، والناراكا (naraka)، وميلاد الحيوان (tiryak-yoni)—وكذلك هشاشة اللذة وزوالها. ثم ينتقل الفصل إلى تحليل الغونات (guṇa) وشرحٍ طبقي لكيفية تداخل قوى الحواس مع صفات العناصر، حتى يرتقي السالك من الجسد الكثيف إلى الذات اللطيفة، ثم إلى نارايانا (Nārāyaṇa) بوصفه البرماتمان الأعلى، النيرفيكارا (nirvikāra) الذي لا يتغير. ويعرض مقطعٌ أخلاقيٌّ نسكيٌّ خمسة دوṣas جسدية: kāma، krodha، bhaya، nidrā، śvāsa، ويصف تهذيبها عبر kṣamā، وترك العزائم الوهمية (saṃkalpa-varjana)، وخدمة الساتتفا (sattva-sevana)، وعدم الغفلة (apramāda)، وقلة الطعام (alpāhāra). وباستعاراتٍ بحرية عن محيط السمسارا ورياضات «عبوره»، يقرر الفصل أن معرفة السانكھيا (Sāṃkhya-jñāna) طريقٌ موثوق موافق للفيدا إلى الموكشا وعدم الرجوع.
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages, having heard an orthodox yogic discipline, press for a sharper definition of “dharma” as Sāṃkhya understands it—requesting not ritual detail but discriminative knowledge (viveka) that can actually cut bondage.","rising_action":"Vyāsa builds the case by cataloguing the seduction and defects of viṣayas (sense-objects) across multiple orders of beings and destinies—svarga’s fragility, naraka’s terror (with Vaitaraṇī as a dread motif), and the downward pull into tiryak-yoni—showing that pleasure is temporally thin and karmically costly.","climax_moment":"The central revelation is the guṇa–tattva discrimination: how indriyas and their objects interlock with elemental qualities, and how the aspirant ascends from gross embodiment to the subtle self, culminating in Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman—liberation as non-return through Sāṃkhya-jñāna aligned with Yoga.","resolution":"The chapter closes by prescribing a concrete ethical-ascetic regimen: five bodily doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) and their antidotes (kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, alpāhāra), reaffirming that this Sāṃkhya is Veda-consistent and a vast, purāṇa-like ocean of knowledge oriented to Nārāyaṇa.","key_verse":"“The world is foam-like and fleeting, a display of Viṣṇu’s māyā; by discriminative knowledge and disciplined yoga one crosses the ocean of birth and reaches the stainless, changeless Supreme (Nārāyaṇa), from which there is no return.” (memorable teaching, paraphrased translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya-Yoga viveka leading to mokṣa (guṇa-discrimination, viṣaya-doṣa critique, and ascent to Nārāyaṇa).","secondary_themes":["Comparative cosmology of enjoyment and downfall (svarga/naraka/tiryak-yoni) as a moral psychology of desire","Indriya–viṣaya–bhūta interlock: mapping senses, objects, and elemental qualities as a ladder for inner ascent","Ascetic ethics as physiology: five bodily doṣas and their targeted remedies","Scriptural validation: Sāṃkhya-jñāna affirmed across Veda, Yoga, Purāṇa, Itihāsa, and śāstra"],"brahma_purana_doctrine":"Sāṃkhya is not treated as a rival system but as an authoritative, Veda-consistent discrimination whose consummation is explicitly Vaiṣṇava: realization of Nārāyaṇa as the nirvikāra, aguṇa paramātman and attainment of non-return.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this chapter functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, ethics, and liberation into a “first Purāṇa” synthesis—showing how ancient analytic Sāṃkhya can be read as a direct road to the Purāṇa’s supreme deity."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (shanta)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → bhayanaka → nirveda/shanta → shanta"],"devotional_peaks":["The ascent from guṇa-bound embodiment to the subtle self and finally to Nārāyaṇa as the stainless, changeless goal","The ocean-crossing imagery where disciplined jñāna-yoga becomes the ‘boat’ beyond birth and death"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["वैतरणी (Vaitaraṇī) (infernal river motif)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Uses cosmological registers (multiple classes of beings and realms) to grade viṣaya-experience and karmic outcomes, culminating in a metaphysical ascent beyond prakṛti/guṇas to the nirvikāra paramātman."}
Shlokas in Adhyaya 240
Verse 1
मुनय ऊचुः सम्यक् क्रियेयं विप्रेन्द्र वर्णिता शिष्टसंमता योगमार्गो यथान्यायं शिष्यायेह हितैषिणा //
في المقطع الجديد (240.1) يستمر السرد على نهج البورانا القديم.
Verse 2
सांख्ये त्व् इदानीं धर्मस्य विधिं प्रब्रूहि तत्त्वतः त्रिषु लोकेषु यज् ज्ञानं सर्वं तद् विदितं हि ते //
ينبغي حفظ هذه الآية (240.2) بوصفها وثيقةً مقدّسة للدراسة والتعبّد.
Verse 3
व्यास उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वम् आख्यानं विदितात्मनाम् विहितं यतिभिर् वृद्धैः कपिलादिभिर् ईश्वरैः //
هذا البيت (رقم ٣) محفوظ في البورانا بوصفه قولًا مقدسًا، جديرًا بالتبجيل والدراسة.
Verse 4
यस्मिन् सुविभ्रमाः केचिद् दृश्यन्ते मुनिसत्तमाः गुणाश् च यस्मिन् बहवो दोषहानिश् च केवला //
هذا البيت (رقم ٤) يبيّن المعنى المقدّس للتعليم القديم في البورانا، للتعبّد والبحث.
Verse 5
ज्ञानेन परिसंख्याय सदोषान् विषयान् द्विजाः मानुषान् दुर्जयान् कृत्स्नान् पैशाचान् विषयांस् तथा //
هذا البيت (رقم ٥) يُتلى بخشوع لفهم الدارما وتراث البورانا.
Verse 6
विषयान् औरगाञ् ज्ञात्वा गन्धर्वविषयांस् तथा पितॄणां विषयाञ् ज्ञात्वा तिर्यक्त्वं चरतां द्विजाः //
هذا البيت (رقم ٦) يذكّر الطالب بحفظ الاستقامة والإصغاء للكلمة المقدّسة بصدق.
Verse 7
सुपर्णविषयाञ् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस् तथा महर्षिविषयांश् चैव राजर्षिविषयांस् तथा //
هذا البيت (رقم ٧) يقرّر أن دراسة البورانا بخشوع تقود إلى الحكمة والسكينة.
Verse 8
आसुरान् विषयाञ् ज्ञात्वा वैश्वदेवांस् तथैव च देवर्षिविषयाञ् ज्ञात्वा योगानाम् अपि वै परान् //
هذه الآية (رقم 8) محفوظة في البورانا لبيان الدارما والتاريخ المقدّس بوضوح.
Verse 9
विषयांश् च प्रमाणस्य ब्रह्मणो विषयांस् तथा आयुषश् च परं कालं लोकैर् विज्ञाय तत्त्वतः //
هذه الآية (رقم 9) تتحدث عن المعرفة المقدّسة، وهي طريق يقود إلى الدارما والسكينة.
Verse 10
सुखस्य च परं कालं विज्ञाय मुनिसत्तमाः प्राप्तकाले च यद् दुःखं पततां विषयैषिणाम् //
هذه الآية (رقم 10) تُبرز الأعمال المقدّسة والواجبات التي ينبغي لطالب الحق أن يلتزم بها.
Verse 11
तिर्यक्त्वे पततां विप्रास् तथैव नरकेषु यत् स्वर्गस्य च गुणाञ् ज्ञात्वा दोषान् सर्वांश् च भो द्विजाः //
هذه الآية (رقم 11) تبيّن ثمرة الفضل في توقير الدارما وحفظ الانضباط بقلب طاهر.
Verse 12
वेदवादे च ये दोषा गुणा ये चापि वैदिकाः ज्ञानयोगे च ये दोषा ज्ञानयोगे च ये गुणाः //
هذه الآية (رقم 12) تخلص إلى أن سماع البورانا وتذكّرها ينوّر القلب ويقرّب من الإلهي.
Verse 13
सांख्यज्ञाने च ये दोषांस् तथैव च गुणा द्विजाः सत्त्वं दशगुणं ज्ञात्वा रजो नवगुणं तथा //
هذا الموضع لا يورد إلا رقم الآية دون نص سنسكريتي، فلا يمكن تقديم ترجمة أمينة.
Verse 14
तमश् चाष्टगुणं ज्ञात्वा बुद्धिं सप्तगुणां तथा षड्गुणं च नभो ज्ञात्वा तमश् च त्रिगुणं महत् //
في 240.14 لا يظهر إلا الرقم 14 دون نص سنسكريتي، لذا يتعذر تقديم ترجمة ذات معنى.
Verse 15
द्विगुणं च रजो ज्ञात्वा सत्त्वं चैकगुणं पुनः मार्गं विज्ञाय तत्त्वेन प्रलयप्रेक्षणेन तु //
في 240.15 يوجد الرقم 15 فقط دون نص سنسكريتي، ولذلك لا يمكن ترجمته ترجمة دقيقة.
Verse 16
ज्ञानविज्ञानसंपन्नाः कारणैर् भावितात्मभिः प्राप्नुवन्ति शुभं मोक्षं सूक्ष्मा इव नभः परम् //
المقطع 240.16 لا يذكر إلا الرقم 16 دون النص السنسكريتي، لذا لا يمكن تقديم ترجمة أمينة.
Verse 17
रूपेण दृष्टिं संयुक्तां घ्राणं गन्धगुणेन च शब्दग्राह्यं तथा श्रोत्रं जिह्वां रसगुणेन च //
الفقرة 240.17 لا تتضمن سوى الرقم 17 دون نص سنسكريتي أو إنجليزي، لذا يتعذر ترجمتها.
Verse 18
त्वचं स्पर्शं तथा शक्यं वायुं चैव तदाश्रितम् मोहं तमसि संयुक्तं लोभं मोहेषु संश्रितम् //
هذه الآية (الفصل 240، البيت 18) مُشارٌ إليها في «براهمَا بورانا»، لكن النص السنسكريتي غير مُقدَّم، لذا يتعذّر تقديم ترجمة أمينة للمعنى.
Verse 19
विष्णुं क्रान्ते बले शक्रं कोष्ठे सक्तं तथानलम् अप्सु देवीं समायुक्ताम् आपस् तेजसि संश्रिताः //
البيت 19 من الفصل 240 مذكور، لكن دون النص السنسكريتي؛ لذلك لا يمكن تقديم ترجمة ذات معنى تحفظ قداسة الأصل.
Verse 20
तेजो वायौ तु संयुक्तं वायुं नभसि चाश्रितम् नभो महति संयुक्तं तमो महसि संस्थितम् //
بالنسبة للبيت 20 من الفصل 240 لا يوجد نص سنسكريتي مرفق، لذا يتعذّر إعداد ترجمة على نسق البورانا.
Verse 21
रजः सत्त्वं तथा सक्तं सत्त्वं सक्तं तथात्मनि सक्तम् आत्मानम् ईशे च देवे नारायणे तथा //
البيت 21 من الفصل 240 مُدرَج، لكن بلا أصل سنسكريتي يُعتمد عليه، لذا لا يمكن تقديم ترجمة أمينة.
Verse 22
देवं मोक्षे च संयुक्तं ततो मोक्षं च न क्वचित् ज्ञात्वा सत्त्वगुणं देहं वृतं षोडशभिर् गुणैः //
بالنسبة للبيت 22 من الفصل 240 لا يتوافر لا النص السنسكريتي ولا شرحٌ بالإنجليزية، لذا يتعذّر إنجاز ترجمة تليق بطابع النص المقدّس.
Verse 23
स्वभावं भावनां चैव ज्ञात्वा देहसमाश्रिताम् मध्यस्थम् इव चात्मानं पापं यस्मिन् न विद्यते //
هذه الآية (القسم 240، الآية 23) مذكورة في الأصل السنسكريتي على أنها الرقم 23 فقط.
Verse 24
द्वितीयं कर्म वै ज्ञात्वा विप्रेन्द्रा विषयैषिणाम् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश् च सर्वान् आत्मनि संश्रितान् //
هذه الآية (القسم 240، الآية 24) في المخطوط السنسكريتي مُثبتة بوصفها الرقم 24 فحسب.
Verse 25
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञाय श्रुतिपूर्वकम् प्राणापानौ समानं च व्यानोदानौ च तत्त्वतः //
هذه الآية (القسم 240، الآية 25) واردة في المصدر السنسكريتي على هيئة الرقم 25 فقط.
Verse 26
आद्यं चैवानिलं ज्ञात्वा प्रभवं चानिलं पुनः सप्तधा तांस् तथा शेषान् सप्तधा विधिवत् पुनः //
هذه الآية (القسم 240، الآية 26) في الأصل السنسكريتي مُرقّمة بالعدد 26 فقط.
Verse 27
प्रजापतीन् ऋषींश् चैव सर्गांश् च सुबहून् वरान् सप्तर्षींश् च बहूञ् ज्ञात्वा राजर्षींश् च परंतपान् //
هذه الآية (القسم 240، الآية 27) مذكورة في المصدر السنسكريتي على أنها الرقم 27 فقط.
Verse 28
सुरर्षीन् मरुतश् चान्यान् ब्रह्मर्षीन् सूर्यसंनिभान् ऐश्वर्याच् च्यावितान् दृष्ट्वा कालेन महता द्विजाः //
هذه الآية (28) من البورانا تُبيّن الدارما وتعرض الكلمة المقدّسة للعارفين.
Verse 29
महतां भूतसंघानां श्रुत्वा नाशं च भो द्विजाः गतिं वाचां शुभां ज्ञात्वा अर्चार्हाः पापकर्मणाम् //
تتابع الآية (29) شرح ممارسة الدارما وثمار الاستحقاق الرفيعة.
Verse 30
वैतरण्यां च यद् दुःखं पतितानां यमक्षये योनिषु च विचित्रासु संचारान् अशुभांस् तथा //
تحثّ الآية (30) على توقير الإله والمعلّم الروحي لصون طريق الدارما.
Verse 31
जठरे चाशुभे वासं शोणितोदकभाजने श्लेष्ममूत्रपुरीषे च तीव्रगन्धसमन्विते //
تبيّن الآية (31) أن سماع الكلمة المقدّسة وحفظها يفضي إلى السكينة والسعادة.
Verse 32
शुक्रशोणितसंघाते मज्जास्नायुपरिग्रहे शिराशतसमाकीर्णे नवद्वारे पुरे ऽथ वै //
تخلص الآية (32) إلى أن من يلتزم بالدارما بإخلاص ينال النعمة والكرامة.
Verse 33
विज्ञाय हितम् आत्मानं योगांश् च विविधान् द्विजाः तामसानां च जन्तूनां रमणीयानृतात्मनाम् //
هذه الآية المقدّسة (رقم 33) في البورانا تُتلى بخشوع وتُتأمَّل معانيها بتدبّر عميق.
Verse 34
सात्त्विकानां च जन्तूनां कुत्सितं मुनिसत्तमाः गर्हितं महताम् अर्थे सांख्यानां विदितात्मनाम् //
هذه الآية (رقم 34) تتابع تعليم البورانا ليُدركه الطالب والعارف بوضوح.
Verse 35
उपप्लवांस् तथा घोराञ् शशिनस् तेजसस् तथा ताराणां पतनं दृष्ट्वा नक्षत्राणां च पर्ययम् //
هذه الآية (رقم 35) جديرة بالعناية، إذ تُبيّن الدارما وترتيب المعرفة الموروثة عن القدماء.
Verse 36
द्वंद्वानां विप्रयोगं च विज्ञाय कृपणं द्विजाः अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानाम् अपि चाशुभम् //
هذه الآية (رقم 36) تواصل شرح الأصول الدينية، لتسكين القلب وإجلاء البصيرة.
Verse 37
बाल्ये मोहं च विज्ञाय पक्षदेहस्य चाशुभम् रागं मोहं च संप्राप्तं क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् //
هذه الآية (رقم 37) تختم هذا السياق بنداءٍ إلى حفظ الدارما وتعظيم الكلمة المقدّسة.
Verse 38
सहस्रेषु नरः कश्चिन् मोक्षबुद्धिं समाश्रितः दुर्लभत्वं च मोक्षस्य विज्ञानं श्रुतिपूर्वकम् //
هذه الآية (38) تُعَدّ من البورانا لتذكير القارئ بالدارما والسرد المقدّس بوضوح وخشوع.
Verse 39
बहुमानम् अलब्धेषु लब्धे मध्यस्थतां पुनः विषयाणां च दौरात्म्यं विज्ञाय च पुनर् द्विजाः //
تتابع الآية (39) نسق التعليم، لكي يدرك السامع المعنى الطاهر للنصّ المقدّس.
Verse 40
गतासूनां च सत्त्वानां देहान् भित्त्वा तथा शुभान् वासं कुलेषु जन्तूनां मरणाय धृतात्मनाम् //
تُبيّن الآية (40) أن الإصغاء إلى الدارما وحفظها هو أساس العيش القويم.
Verse 41
सात्त्विकानां च जन्तूनां दुःखं विज्ञाय भो द्विजाः ब्रह्मघ्नानां गतिं ज्ञात्वा पतितानां सुदारुणाम् //
تعلّم الآية (41) توقير الحكماء والمعلمين، لأنهم ناقلو المعرفة المقدّسة.
Verse 42
सुरापाने च सक्तानां ब्राह्मणानां दुरात्मनाम् गुरुदारप्रसक्तानां गतिं विज्ञाय चाशुभाम् //
تخلص الآية (42) إلى أن العمل بالدارما بإخلاص يجلب السكينة والمنفعة في هذا العالم وما وراءه.
Verse 43
जननीषु च वर्तन्ते येन सम्यग् द्विजोत्तमाः सदेवकेषु लोकेषु येन वर्तन्ति मानवाः //
يُعَدُّ المقطع (240.43) من «براهمَا بورانا» قولًا مقدّسًا، يُتلى بخشوع ويُدرَس بعلمٍ وتدبّر.
Verse 44
तेन ज्ञानेन विज्ञाय गतिं चाशुभकर्मणाम् तिर्यग्योनिगतानां च विज्ञाय च गतीः पृथक् //
يُنقَل المقطع (240.44) بوصفه تعليمًا طاهرًا في تقليد البورانا، يُصان ويُتأمَّل معناه.
Verse 45
वेदवादांस् तथा चित्रान् ऋतूनां पर्ययांस् तथा क्षयं संवत्सराणां च मासानां च क्षयं तथा //
يُظهِر المقطع (240.45) حقيقةً عميقة؛ وعلى المتعبّد أن يتلوه بإخلاصٍ ويقظةٍ قلبية.
Verse 46
पक्षक्षयं तथा दृष्ट्वा दिवसानां च संक्षयम् क्षयं वृद्धिं च चन्द्रस्य दृष्ट्वा प्रत्यक्षतस् तथा //
ينبغي سماع المقطع (240.46) والتأمّل فيه لزيادة الدارما وتنمية الحكمة.
Verse 47
वृद्धिं दृष्ट्वा समुद्राणां क्षयं तेषां तथा पुनः क्षयं धनानां दृष्ट्वा च पुनर् वृद्धिं तथैव च //
يخلص المقطع (240.47) إلى أن توقير الدارما والعمل بها يفضي إلى السكينة والسعادة وإزالة الجهل.
Verse 48
संयोगानां तथा दृष्ट्वा युगानां च विशेषतः देहवैक्लव्यतां चैव सम्यग् विज्ञाय तत्त्वतः //
يُعَدُّ هذا البيت (48) من الكلام المقدّس في البورانا الجليلة.
Verse 49
आत्मदोषांश् च विज्ञाय सर्वान् आत्मनि संस्थितान् स्वदेहाद् उत्थितान् गन्धांस् तथा विज्ञाय चाशुभान् //
ويأتي هذا البيت (49) متابعةً للكلام المقدّس في البورانا الموقّرة.
Verse 50
मुनय ऊचुः कान् उत्पातभवान् दोषान् पश्यसि ब्रह्मवित्तम एतं नः संशयं कृत्स्नं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः //
يُعَدُّ هذا البيت (50) جزءًا من التعاليم المقدّسة في البورانا.
Verse 51
व्यास उवाच पञ्च दोषान् द्विजा देहे प्रवदन्ति मनीषिणः मार्गज्ञाः कापिलाः सांख्याः शृणुध्वं मुनिसत्तमाः //
يُحفَظ هذا البيت (51) للتلاوة التعبّدية وللدراسة العلمية.
Verse 52
कामक्रोधौ भयं निद्रा पञ्चमः श्वास उच्यते एते दोषाः शरीरेषु दृश्यन्ते सर्वदेहिनाम् //
يختتم هذا البيت (52) المقطع بوصفه كلامًا مقدّسًا في سياق البورانا الموقّرة.
Verse 53
छिन्दन्ति क्षमया क्रोधं कामं संकल्पवर्जनात् सत्त्वसंसेवनान् निद्राम् अप्रमादाद् भयं तथा //
براهمـا بورانا (آدي بورانا)، الفصل 240، الآية 53: لم يُقدَّم النص السنسكريتي، لذا يتعذّر تقديم ترجمة أمينة ودقيقة.
Verse 54
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासम् अल्पाहारतया द्विजाः गुणान् गुणशतैर् ज्ञात्वा दोषान् दोषशतैर् अपि //
براهمـا بورانا، الفصل 240، الآية 54: لعدم توفر الأصل بالسنسكريتية، لا يمكن تقديم ترجمة موثوقة.
Verse 55
हेतून् हेतुशतैश् चित्रैश् चित्रान् विज्ञाय तत्त्वतः अपां फेनोपमं लोकं विष्णोर् मायाशतैः कृतम् //
براهمـا بورانا، الفصل 240، الآية 55: يُرجى تزويد النص السنسكريتي كاملاً لكي تُقدَّم ترجمة وفق معناه المقدّس.
Verse 56
चित्रभित्तिप्रतीकाशं नलसारम् अनर्थकम् तमःसंभ्रमितं दृष्ट्वा वर्षबुद्बुदसंनिभम् //
براهمـا بورانا، الفصل 240، الآية 56: من دون الأصل السنسكريتي قد تنحرف الترجمة عن المعنى، لذا لا ينبغي الإقدام عليها.
Verse 57
नाशप्रायं सुखाधानं नाशोत्तरमहाभयम् रजस् तमसि संमग्नं पङ्के द्विपम् इवावशम् //
براهمـا بورانا، الفصل 240، الآية 57: يُرجى إرسال النص السنسكريتي أو صورة الصفحة لكي تُنجَز الترجمة مع احترام الأصل.
Verse 58
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञास् त्यक्त्वा स्नेहं प्रजाकृतम् ज्ञानज्ञेयेन सांख्येन व्यापिना महता द्विजाः //
تُعَدُّ هذه الآية (رقم 58) من القول المقدّس في البورانا، صالحة للدراسة والتحقيق وللتلاوة التعبّدية.
Verse 59
राजसान् अशुभान् गन्धांस् तामसांश् च तथाविधान् पुण्यांश् च सात्त्विकान् गन्धान् स्पर्शजान् देहसंश्रितान् //
تُبيّن هذه الآية (رقم 59) تعليماً قديماً، ليتأمّله العلماء ويتلوه المتعبّدون بإيمان.
Verse 60
छित्त्वात्मज्ञानशस्त्रेण तपोदण्डेन सत्तमाः ततो दुःखादिकं घोरं चिन्ताशोकमहाह्रदम् //
حُفِظت هذه الآية (رقم 60) في التقليد البوراني لتجلية معنى الدارما وتقوية إيمان القارئ.
Verse 61
व्याधिमृत्युमहाघोरं महाभयमहोरगम् तमःकूर्मं रजोमीनं प्रज्ञया संतरन्त्य् उत //
ينبغي تلاوة هذه الآية (رقم 61) بخشوع، بوصفها وثيقةً قديمةً للحفظ في الذاكرة ولممارسة الدارما.
Verse 62
स्नेहपङ्कं जरादुर्गं स्पर्शद्वीपं द्विजोत्तमाः कर्मागाधं सत्यतीरं स्थितं व्रतमनीषिणः //
تُلخّص هذه الآية (رقم 62) المعنى العميق للبورانا، وتهدي القلب إلى الخير والمعرفة.
Verse 63
हर्षसंघमहावेगं नानारससमाकुलम् नानाप्रीतिमहारत्नं दुःखज्वरसमीरितम् //
البيت 63: يبيّن هذا القول من البورانا الدارما ونظام الكون وفق روح الفيدا المقدّسة.
Verse 64
शोकतृष्णामहावर्तं तीक्ष्णव्याधिमहारुजम् अस्थिसंघातसंघट्टं श्लेष्मयोगं द्विजोत्तमाः //
البيت 64: على الحكيم أن يصغي ويتأمّل بإخلاص، ليهدأ القلب وتزداد المعرفة.
Verse 65
दानमुक्ताकरं घोरं शोणितोद्गारविद्रुमम् हसितोत्क्रुष्टनिर्घोषं नानाज्ञानसुदुष्करम् //
البيت 65: بممارسة الدارما وتوقير الآلهة (الديفا)، ينشأ الثواب وتزول الأفعال الآثمة.
Verse 66
रोदनाश्रुमलक्षारं सङ्गयोगपरायणम् प्रलब्ध्वा जन्मलोको यं पुत्रबान्धवपत्तनम् //
البيت 66: من يحفظ النذر (فراتا) والصدق بقلب طاهر ينال النعمة والطمأنينة في هذه الدنيا وفي الآخرة.
Verse 67
अहिंसासत्यमर्यादं प्राणयोगमयोर्मिलम् वृन्दानुगामिनं क्षीरं सर्वभूतपयोदधिम् //
البيت 67: لذلك اطلبوا المعرفة وأقيموا العبادة بإخلاص، لتقتربوا من الغاية العليا: الموكشا، أي التحرّر.
Verse 68
मोक्षदुर्लभविषयं वाडवासुखसागरम् तरन्ति यतयः सिद्धा ज्ञानयोगेन चानघाः //
لا يَرِدُ في هذا الموضع إلا الرقم «68» بوصفه علامة ترقيم للبيت في هذا القسم.
Verse 69
तीर्त्वा च दुस्तरं जन्म विशन्ति विमलं नभः ततस् तान् सुकृतीञ् ज्ञात्वा सूर्यो वहति रश्मिभिः //
لا يَرِدُ في هذا الموضع إلا الرقم «69» بوصفه علامة ترقيم للبيت في هذا القسم.
Verse 70
पद्मतन्तुवद् आविश्य प्रवहन् विषयान् द्विजाः तत्र तान् प्रवहो वायुः प्रतिगृह्णाति चानघाः //
لا يَرِدُ في هذا الموضع إلا الرقم «70» بوصفه علامة ترقيم للبيت في هذا القسم.
Verse 71
वीतरागान् यतीन् सिद्धान् वीर्ययुक्तांस् तपोधनान् सूक्ष्मः शीतः सुगन्धश् च सुखस्पर्शश् च भो द्विजाः //
لا يَرِدُ في هذا الموضع إلا الرقم «71» بوصفه علامة ترقيم للبيت في هذا القسم.
Verse 72
सप्तानां मरुतां श्रेष्ठो लोकान् गच्छति यः शुभान् स तान् वहति विप्रेन्द्रा नभसः परमां गतिम् //
لا يَرِدُ في هذا الموضع إلا الرقم «72» بوصفه علامة ترقيم للبيت في هذا القسم.
Verse 73
नभो वहति लोकेशान् रजसः परमां गतिम् रजो वहति विप्रेन्द्राः सत्त्वस्य परमां गतिम् //
هذا الموضع لا يورد إلا الرقم «73» بوصفه رقم الشلوكة، ولا يقدّم النص السنسكريتي كي تُنجَز الترجمة.
Verse 74
सत्त्वं वहति शुद्धात्मा परं नारायणं प्रभुम् प्रभुर् वहति शुद्धात्मा परमात्मानम् आत्मना //
لا يَرِد هنا سوى الرقم «74» كعلامة للشلوكة، ومع غياب النص السنسكريتي يتعذّر تقديم ترجمة ذات معنى.
Verse 75
परमात्मानम् आसाद्य तद्भूता यतयो ऽमलाः अमृतत्वाय कल्पन्ते न निवर्तन्ति च द्विजाः //
لا يتضمن هذا الموضع إلا الرقم «75» كترقيم للشلوكة، ومع عدم وجود السنسكريت لا يمكن تقديم ترجمة دقيقة.
Verse 76
परमा सा गतिर् विप्रा निर्द्वंद्वानां महात्मनाम् सत्यार्जवरतानां वै सर्वभूतदयावताम् //
لا يظهر في هذا الموضع سوى الرقم «76» كترقيم للشلوكة، وبغياب النص السنسكريتي لا يمكن ترجمة المضمون.
Verse 77
मुनय ऊचुः स्थानम् उत्तमम् आसाद्य भगवन्तं स्थिरव्रताः आजन्ममरणं वा ते रमन्ते तत्र वा न वा //
هذا الموضع يذكر الرقم «77» فقط كرقم للشلوكة، ومع عدم إيراد السنسكريت يتعذّر تقديم ترجمة ذات مضمون.
Verse 78
यद् अत्र तथ्यं तत्त्वं नो यथावद् वक्तुम् अर्हसि त्वदृते मानवं नान्यं प्रष्टुम् अर्हाम सत्तम //
هذا البيت (رقم 78) لم يُرفَق بنصّه السنسكريتي، لذا يتعذّر تقديم ترجمة دقيقة أمينة للأصل.
Verse 79
मोक्षदोषो महान् एष प्राप्य सिद्धिं गतान् ऋषीन् यदि तत्रैव विज्ञाने वर्तन्ते यतयः परे //
هذا البيت (رقم 79) لم يُرفَق بنصّه السنسكريتي، لذا يتعذّر تقديم ترجمة دقيقة أمينة للأصل.
Verse 80
प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं पश्याम परमं द्विज मग्नस्य हि परे ज्ञाने किंतु दुःखान्तरं भवेत् //
هذا البيت (رقم 80) لم يُرفَق بنصّه السنسكريتي، لذا يتعذّر تقديم ترجمة دقيقة أمينة للأصل.
Verse 81
व्यास उवाच यथान्यायं मुनिश्रेष्ठाः प्रश्नः पृष्टश् च संकटः बुधानाम् अपि संमोहः प्रश्ने ऽस्मिन् मुनिसत्तमाः //
هذا البيت (رقم 81) لم يُرفَق بنصّه السنسكريتي، لذا يتعذّر تقديم ترجمة دقيقة أمينة للأصل.
Verse 82
अत्रापि तत्त्वं परमं शृणुध्वं वचनं मम बुद्धिश् च परमा यत्र कपिलानां महात्मनाम् //
هذا البيت (رقم 82) لم يُرفَق بنصّه السنسكريتي، لذا يتعذّر تقديم ترجمة دقيقة أمينة للأصل.
Verse 83
इन्द्रियाण्य् अपि बुध्यन्ते स्वदेहं देहिनां द्विजाः करणान्य् आत्मनस् तानि सूक्ष्मं पश्यन्ति तैस् तु सः //
البيت 83: تُبيّن هذه الكلمة المقدّسة الدَّرما والتاريخ الموقَّر كما ورد في البورانا.
Verse 84
आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुड्यसमानि तु विनश्यन्ति न संदेहो वेला इव महार्णवे //
البيت 84: من يصغي إليها ويحفظها من أهل الحكمة ينال الفهم القويم وسكينة القلب.
Verse 85
इन्द्रियैः सह सुप्तस्य देहिनो द्विजसत्तमाः सूक्ष्मश् चरति सर्वत्र नभसीव समीरणः //
البيت 85: وهو طريقٌ إلى الفضيلة والتطهير، إذ يبدّد الجهل والشكوك.
Verse 86
स पश्यति यथान्यायं स्मृत्वा स्पृशति चानघाः बुध्यमानो यथापूर्वम् अखिलेनेह भो द्विजाः //
البيت 86: من يوقّر الدَّرما ويعمل بهذه التعاليم ينل ثمرًا حسنًا في الدنيا وبعد الموت.
Verse 87
इन्द्रियाणि ह सर्वाणि स्वे स्वे स्थाने यथाविधि अनीशत्वात् प्रलीयन्ते सर्पा विषहता इव //
البيت 87: لذلك فليُصغِ طالبُ الحق بإخلاص، وليداوم على عبادة الإلهيّ وتوقير الدَّرما.
Verse 88
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां स्वस्थानेष्व् एव सर्वशः आक्रम्य गतयः सूक्ष्मा वरत्य् आत्मा न संशयः //
هذه الآية (رقم ٨٨) تُعَدّ في البورانا كلمةً مقدّسةً جليلة.
Verse 89
सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश् च गुणान् पुनः गुणांश् च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश् च सत्तमाः //
هذه الآية (رقم ٨٩) تُبيّن تعليماً موقّراً وفق تقليد البورانا.
Verse 90
गुणांश् च मनसश् चापि नभसश् च गुणांस् तथा गुणान् वायोश् च सर्वज्ञाः स्नेहजांश् च गुणान् पुनः //
هذه الآية (رقم ٩٠) تُتلى بخشوعٍ لتُدرَك معانيها العميقة.
Verse 91
अपां गुणास् तथा विप्राः पार्थिवांश् च गुणान् अपि सर्वान् एव गुणैर् व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु द्विजोत्तमाः //
هذه الآية (رقم ٩١) جزءٌ من البيان القديم عن الدارما وعن العالم.
Verse 92
आत्मा चरति क्षेत्रज्ञः कर्मणा च शुभाशुभे शिष्या इव महात्मानम् इन्द्रियाणि च तं द्विजाः //
هذه الآية (رقم ٩٢) ينبغي صونها ميراثاً للحكمة وللتبجيل المقدّس.
Verse 93
प्रकृतिं चाप्य् अतिक्रम्य शुद्धं सूक्ष्मं परात् परम् नारायणं महात्मानं निर्विकारं परात् परम् //
هذه هي الشلوكة 93 من البورانا، تُبيّن تعليماً مقدّساً وفق تقليد الشاسترا.
Verse 94
विमुक्तं सर्वपापेभ्यः प्रविष्टं च ह्य् अनामयम् परमात्मानम् अगुणं निर्वृतं तं च सत्तमाः //
تتابع الشلوكة 94 بيان الدارما والمعرفة المقدّسة، وهي جديرة بالتلاوة بخشوع.
Verse 95
श्रेष्ठं तत्र मनो विप्रा इन्द्रियाणि च भो द्विजाः आगच्छन्ति यथाकालं गुरोः संदेशकारिणः //
الشلوكة 95 من البورانا تذكّر طالب الحقيقة بأن يوقّر الدارما ويلتزم الاستقامة.
Verse 96
शक्यं वाल्पेन कालेन शान्तिं प्राप्तुं गुणांस् तथा एवम् उक्तेन विप्रेन्द्राः सांख्ययोगेन मोक्षिणीम् //
تُظهر الشلوكة 96 تعليماً مقدّساً ينبغي فهمه بالحكمة والعمل به بإخلاص.
Verse 97
सांख्या विप्रा महाप्राज्ञा गच्छन्ति परमां गतिम् ज्ञानेनानेन विप्रेन्द्रास् तुल्यं ज्ञानं न विद्यते //
تجمع الشلوكة 97 المعنى العميق للدارما والحكمة المقدّسة، فتُنير قلب السامع.
Verse 98
अत्र वः संशयो मा भूज् ज्ञानं सांख्यं परं मतम् अक्षरं ध्रुवम् एवोक्तं पूर्वं ब्रह्म सनातनम् //
يُعَدُّ هذا البيت (رقم 98) من الكلام المقدّس في تقليد البورانا.
Verse 99
अनादिमध्यनिधनं निर्द्वंद्वं कर्तृ शाश्वतम् कूटस्थं चैव नित्यं च यद् वदन्ति शमात्मकाः //
يواصل البيت 99 بيان المعنى الطاهر على نهج البورانا.
Verse 100
यतः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः एवं शंसन्ति शास्त्रेषु प्रवक्तारो महर्षयः //
ينبغي تلاوة البيت 100 بخشوع لفهم الدارما وتاريخ تقليد البورانا.
Verse 101
सर्वे विप्राश् च वेदाश् च तथा सामविदो जनाः ब्रह्मण्यं परमं देवम् अनन्तं परमाच्युतम् //
يبين البيت 101 أن سماع الكلام المقدّس وحفظه يفضي إلى الثواب والحكمة.
Verse 107
समस्तदृष्टं परमं बलं च ज्ञानं च मोक्षश् च यथावद् उक्तम् तपांसि सूक्ष्माणि च यानि चैव सांख्ये यथावद् विहितानि विप्राः
يختتم البيت 107 بتمجيد الدارما وإظهار التوقير لتقليد البورانا.
Verse 108
विपर्ययं तस्य हितं सदैव गच्छन्ति सांख्याः सततं सुखेन तांश् चापि संधार्य ततः कृतार्थाः पतन्ति विप्रायतनेषु भूयः
تذكر هذه الآية العدد ١٠٨ بوصفه رمزًا مقدسًا في تقاليد العدّ والذكر الطقسي.
Verse 109
हित्वा च देहं प्रविशन्ति मोक्षं दिवौकसश् चापि च योगसांख्याः अतो ऽधिकं ते ऽभिरता महार्हे सांख्ये द्विजा भो इह शिष्टजुष्टे
تورد هذه الآية العدد ١٠٩ للمحافظة على ترتيب المقاطع في هذا الفصل على نهج النصوص المقدسة.
Verse 110
तेषां तु तिर्यग्गमनं हि दृष्टं नाधो गतिः पापकृतां निवासः न वा प्रधाना अपि ते द्विजातयो ये ज्ञानम् एतन् मुनयो न सक्ताः
تسجل هذه الآية العدد ١١٠ لمتابعة تسلسل التدوين في النص القديم وفق النهج المقدس.
Verse 111
सांख्यं विशालं परमं पुराणं महार्णवं विमलम् उदारकान्तम् कृत्स्नं हि सांख्या मुनयो महात्म नारायणे धारयताप्रमेयम्
تذكر هذه الآية العدد ١١١ احترامًا لترتيب الأبيات القديمة في المتن المقدس.
Verse 112
एतन् मयोक्तं परमं हि तत्त्वं नारायणाद् विश्वम् इदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्गं संहारकाले च हरेत भूयः
تسجل هذه الآية العدد ١١٢ لختم السياق أو مواصلته وفق ترتيب الفصل كما توارثته الرواية.
Frequently Asked Questions
The chapter’s dominant theme is sāṃkhya-based viveka (discriminative knowledge): diagnosing attachment to viṣayas as the driver of saṃsāric descent, analyzing guṇas and the sense–element complex, and prescribing concrete restraints to weaken five embodied doṣas (kāma, krodha, bhaya, nidrā, śvāsa) so that jñāna-yoga culminates in mokṣa and non-return.
It reinforces the Purāṇa’s foundational authority by explicitly harmonizing Sāṃkhya-jñāna with the Vedas, Yoga, Itihāsas, and śāstras, presenting the liberation-teaching as a comprehensive, primordial knowledge-ocean oriented to Nārāyaṇa—thereby positioning purāṇic discourse as an archival synthesis of earliest doctrinal streams.
No new tīrtha, pilgrimage itinerary, or named vrata is instituted in this adhyāya. Instead, it inaugurates a practical ascetic regimen within Sāṃkhya-Yoga—kṣamā, saṃkalpa-varjana, sattva-sevana, apramāda, and alpāhāra—as the operative ‘discipline protocol’ for overcoming the five doṣas and progressing toward mokṣa.