Adhyaya 139: Khaḍga Tīrtha: The Knowledge-Sword that Cuts Anger, Craving, and Doubt
يعرض الأدهيايا 139 مَجْدَ خَضْغَتيرثا (Khaḍgatīrtha)، وهو مَعْبَرٌ مقدّس مشهور على الضفة الشمالية لنهر غوتَمي (Gautamī). ويُقِرّ براهما أنّه تيرثا مُحرِّر؛ فالاغتسال فيه وإعطاء الصدقات يمنحان الاستحقاق للسير نحو الموكشا (mokṣa). ثم تُروى سيرة البراهمي بايلوشا (Pailūṣa) ابن كافاشا (Kavaṣa)، إذ أثقلتْه أعباءُ البيت وتكرّر عجزُه عن تحصيل الرزق، فانصرف بانضباط إلى الفيراغيا (vairāgya) أي الزهد وعدم التعلّق. وإذ تأمّل عبثَ الجهد وحده تحت قَدَرٍ معاكس، أدرك أنّ التجرّد هو عُمدةُ الحكماء. ولطلب قطع قيود السمسارا (saṃsāra)—وخاصة الغضب والطمع والتعلّق الشهواني—استشار أباه، فأرشده إلى عبادة إيشانا (Īśāna) أي شيفا (Śiva) بوصفه مصدر المعرفة المُحرِّرة. وببركته في العبادة نال بايلوشا الجْنانا (jñāna) من ماهيشا (Maheśa)، ثم أنشد غاثات تصف «سيف المعرفة» الذي يقطع الكرودها (krodha) والتريشنا (tṛṣṇā) والسَنْغا (saṅga) والسَمْشايا (saṃśaya)، حتى ينتهي إلى التحرّر؛ ومن هنا سُمّي التيرثا خَضْغَتيرثا وجْنانَتيرثا (Jñānatīrtha).
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā points to a specific, name-bearing ford on the northern bank of the Gautamī and declares it immediately “mokṣa-eligible” through snāna and dāna—drawing the listener in with a concrete place and a concrete promise.","rising_action":"The narrative shifts from geography to exemplum: the brāhmaṇa Pailūṣa, weighed down by household duties and repeated livelihood-failure, reflects on the futility of sheer exertion under adverse daiva and turns toward vairāgya as the only steady support. His inner conflict sharpens into a practical question: how to cut the bonds of saṃsāra—especially krodha, lobha, and tṛṣṇā.","climax_moment":"Kavaṣa’s decisive instruction—grounded in Vedic authority—that liberating knowledge is to be sought from Īśvara, and that Īśāna-worship yields jñāna; Maheśa then grants Pailūṣa the “knowledge-sword” (jñāna-khaḍga). Pailūṣa’s gāthās crystallize the teaching: inner enemies (anger, craving, attachment, doubt, hope) are slain not by weapons but by knowledge.","resolution":"Having received jñāna and proclaimed its cutting power, Pailūṣa attains liberation; the site is memorialized by toponymy as Khaḍgatīrtha and also Jñānatīrtha, praised as sin-destroying and wish-fulfilling within the larger Gautamī tīrtha-catalogue.","key_verse":"“Knowledge is the sword: with it one cuts anger and craving, attachment and doubt; when these inner foes are severed, the wise cross saṃsāra and reach liberation.” (sense of Pailūṣa’s gāthā on the jñāna-khaḍga)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Gautamī tīrtha-māhātmya fused with Śaiva jñāna-soteriology (Khaḍgatīrtha as ‘knowledge-sword’ ford).","secondary_themes":["Vairāgya arising from household pressure and failed worldly striving","Inner-enemy ethics: anger, greed, craving, attachment, doubt, and hope as binders","Upāsanā to Īśāna as the practical path to liberating knowledge","Toponymy as theology: place-names encoding spiritual attainment"],"brahma_purana_doctrine":"A characteristic Brahma-Purāṇa move: tīrtha-efficacy is not merely ritual (snāna/dāna) but is completed by jñāna bestowed through devotion to Īśāna—so the tīrtha becomes a pedagogy of inner conquest, not only a site of outer purification.","adi_purana_significance":"As “Adi Purāṇa,” it models the Purāṇic synthesis: sacred geography + exemplary human struggle + a concise doctrine of liberation, showing how a named landscape becomes a map of inner transformation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuṇa) → चिन्ता/उद्वेग (bhayānaka-tinged anxiety) → वीर (vīra) → śānta"],"devotional_peaks":["Pailūṣa’s decisive turn to vairāgya and his resolve to ‘cut’ saṃsāra’s bonds","Kavaṣa’s śruti-grounded direction to worship Īśāna","Maheśa’s granting of jñāna and Pailūṣa’s gāthās on the jñāna-khaḍga"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["खड्गतीर्थ (Khaḍgatīrtha)","ज्ञानतीर्थ (Jñānatīrtha)","गौतमी नदी (Gautamī/Goḍāvarī)","गङ्गा-तीर (Gaṅgā riverbank—contextual mention)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 139
Verse 1
ब्रह्मोवाच खड्गतीर्थम् इति ख्यातं गौतम्या उत्तरे तटे तत्र स्नानेन दानेन मुक्तिभागी भवेन् नरः //
هذا البيت: «1» — لِيُتَلَقَّ بتوقيرٍ بوصفه حرفًا مقدّسًا في البورانا.
Verse 2
तत्र वृत्तं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद यत्नतः पैलूष इति विख्यातः कवषस्य सुतो द्विजः //
هذا البيت: «2» — كلامٌ طاهرٌ يصلح للتلاوة التعبدية وللدراسة العلمية.
Verse 3
कुटुम्बभारात् परितो ह्य् अर्थार्थी परिधावति न किमप्य् आससादासौ ततो वैराग्यम् आस्थितः //
هذا البيت: «3» — فليحفظه السامع والقارئ في القلب مع الإجلال.
Verse 4
अत्यन्तविमुखे दैवे व्यर्थीभूते तु पौरुषे न वैराग्याद् अन्यद् अस्ति पण्डितस्यावलम्बनम् //
هذا البيت: «4» — ذو معنى قديم، يبيّن المعرفة والدارما بصفاءٍ وسكينة.
Verse 5
इति संचिन्तयाम् आस तदासौ निःश्वसन् मुहुः क्रमागतं धनं नास्ति पोष्याश् च बहवो मम //
هذا البيت: «5» — ليكن هذا البورانا دليلاً إلى الخير وإلى الفهم.
Verse 6
मानी चात्मा न कष्टार्हो हा धिग् दुर्दैवचेष्टितम् स कदाचिद् वृत्तियुतो वृत्तिभिः परिवर्तयन् //
هذه الآية (رقم 6) من «براهمَا بورانا»، وتحمل طابعًا مقدّسًا ومعنىً موسوعيًا وفق التراث السنسكريتي.
Verse 7
न लेभे तद् धनं वृत्तेर् विरागम् अगमत् तदा सेवा निषिद्धा या काचिद् गहना दुष्करं तपः //
هذه الآية (رقم 7) في «براهمَا بورانا» تتابع التعليم الجليل، صالحة للتلاوة التعبدية وللدراسة العلمية.
Verse 8
बलाद् आकर्षतीयं मां तृष्णा सर्वत्र दुष्कृते त्वयापकृतम् अज्ञानात् तस्मात् तृष्णे नमो ऽस्तु ते //
تُفهم هذه الآية (رقم 8) بوصفها تدوينًا مقدّسًا في «براهمَا بورانا»، يُقصد به التلاوة التعبدية والدراسة.
Verse 9
एवं विचिन्त्य मेधावी तृष्णाछेदाय किं भवेत् इत्य् आलोच्य स पैलूषः पितरं वाक्यम् अब्रवीत् //
هذه الآية (رقم 9) في «براهمَا بورانا» تعرض معنى موجزًا جليلًا على نهج الأسلوب السنسكريتي الكلاسيكي.
Verse 10
पैलूष उवाच ज्ञानासिना क्रोधलोभौ संसृतिं चातिदुस्तराम् छेद्मीमां केन हे तात तम् उपायं वद प्रभो //
تختم هذه الآية (رقم 10) هذا المقطع من «براهمَا بورانا» بنبرة مقدّسة، لتكون مفتاحًا للفهم.
Verse 11
कवष उवाच ईश्वराज् ज्ञानम् अन्विच्छेद् इत्य् एषा वैदिकी श्रुतिः तस्माद् आराधयेशानं ततो ज्ञानम् अवाप्स्यसि //
هذه الآية (الفصل 139، الآية 11) مذكورة في البورانا بصياغة جليلة، محافظةً على المعنى الأصلي للتعبد والدراسة.
Verse 12
ब्रह्मोवाच तथेत्य् उक्त्वा स पैलूषो ज्ञानायेश्वरम् आर्चयत् ततस् तुष्टो महेशानो ज्ञानं प्रादाद् द्विजातये प्राप्तज्ञानो महाबुद्धिर् गाथाः प्रोवाच मुक्तिदाः //
تتابع هذه الآية (الآية 12) البيان في البورانا، جامعةً بين الجلال والوضوح في حفظ المعنى الموروث.
Verse 13
पैलूष उवाच क्रोधस् तु प्रथमं शत्रुर् निष्फलो देहनाशनः ज्ञानखड्गेन तं छित्त्वा परमं सुखम् आप्नुयात् //
تُعَدّ هذه الآية (الآية 13) تعليماً موقَّراً في تقليد البورانا، يهدي إلى الفهم القويم والمعرفة الصحيحة.
Verse 14
तृष्णा बहुविधा माया बन्धनी पापकारिणी छित्त्वैतां ज्ञानखड्गेन सुखं तिष्ठति मानवः //
تُظهِر هذه الآية (الآية 14) تواصل الكلمة المقدسة في البورانا، وتُعرَض بآدابٍ دينيةٍ ووقارٍ لائق.
Verse 15
सङ्गस् तु परमो ऽधर्मो देवादीनाम् इति श्रुतिः असङ्गस्यात्मनो ह्य् अस्य सङ्गो ऽयं परमो रिपुः //
تختم هذه الآية (الآية 15) العرض في البورانا بنبرة مقدسة، صالحة للتعبد والممارسة وكذلك للدراسة والتحقيق.
Verse 16
छित्त्वैनं ज्ञानखड्गेन शिवैकत्वम् अवाप्नुयात् संशयः परमो नाशो धर्मार्थानां विनाशकृत् //
تُبيِّن هذه الآية الدَّرما ونظام العالم وفقًا للتعليم المقدّس لبراهما.
Verse 17
छित्त्वैनं संशयं जन्तुः परमेप्सितम् आप्नुयात् पिशाचीव विशत्य् आशा निर्दहत्य् अखिलं सुखम् पूर्णाहन्तासिना छित्त्वा जीवन् मुक्तिम् अवाप्नुयात् //
على الحكماء أن يصغوا إلى هذا القول القديم ويحفظوه ليعرفوا الأصل ويحيوا وفق الدَّرما.
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततो ज्ञानम् अवाप्यासौ गङ्गातीरं समाश्रितः ज्ञानखड्गेन निर्मोहस् ततो मुक्तिम् अवाप सः //
بإجلال الإلهيّات وحفظ الانضباط تنشأ السعادة والكرامة في هذا العالم وفي العالم الآتي.
Verse 19
ततः प्रभृति तत् तीर्थं खड्गतीर्थम् इति स्मृतम् ज्ञानतीर्थं च कवषं पैलूषं सर्वकामदम् //
من يترك الشرّ ويتمسّك بالحقّ يتجاوز المعاناة ويسلك السبيل الصالح.
Verse 20
इत्यादिषट्सहस्राणि तीर्थान्य् आहुर् महर्षयः अशेषपापतापौघहराणीष्टप्रदानि च //
فلذلك اعمل بالدَّرما بقلب طاهر، وأكرم الأسلاف والمعلمين لصون نظام العالم.
Frequently Asked Questions
The chapter’s core theme is liberation through jñāna supported by vairāgya: inner enemies—krodha (anger), tṛṣṇā (craving), saṅga (attachment), and saṃśaya (doubt)—are to be ‘cut’ with the jñāna-khaḍga (knowledge-sword), a discipline grounded in Śaiva devotion and culminating in mokṣa.
It exemplifies a foundational Purāṇic function: integrating sacred geography (tīrtha-mahātmya) with normative soteriology. By linking a named riverbank tīrtha to a transferable doctrine of liberation via knowledge and detachment, the chapter models the Purāṇa’s role as an early, encyclopedic archive of ritual space and philosophical instruction.
Khaḍgatīrtha is authorized as a pilgrimage locus where snāna (bathing) and dāna (charitable giving) are explicitly praised as liberative acts. Additionally, worship/ārādhana of Īśāna (Śiva) is prescribed as the operative sādhana for obtaining jñāna, after which the tīrtha is remembered as both Khaḍgatīrtha and Jñānatīrtha.