Srimad Bhagavatam — Tritiya Skandha, Shloka 13

Transmission of Bhāgavata Wisdom and Brahmā’s Vision of the Supreme Lord on Ananta

Devanagari script

तस्यार्थसूक्ष्माभिनिविष्टद‍ृष्टे- रन्तर्गतोऽर्थो रजसा तनीयान् । गुणेन कालानुगतेन विद्ध: सूष्यंस्तदाभिद्यत नाभिदेशात् ॥ १३ ॥

Transliteration

tasyārtha-sūkṣmābhiniviṣṭa-dṛṣṭer antar-gato ’rtho rajasā tanīyān guṇena kālānugatena viddhaḥ sūṣyaṁs tadābhidyata nābhi-deśāt

Translation

ولما تثبّت نظر الربّ على المعنى الدقيق للخلق، اضطرب ذلك المبدأ الباطن اللطيف بصفة الرَّجَس (الشهوة). وإذ أُصيب بالصفة السائرة مع مجرى الزمان، بدا كأنه يجفّ ثم شقّ موضع السُّرّة وظهر منه.

Synonyms

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• अर्थ-सूक्ष्म-अभिनिविष्ट-दृष्टेः: of (him) whose vision was fixed on subtle meaning
• अर्थ-सूक्ष्म-अभिनिविष्ट-दृष्टेः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक) + सूक्ष्म (प्रातिपदिक) + अभिनिविष्ट (अभि+नि+विश् धातु + क्त) + दृष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष (अर्थस्य सूक्ष्मे अभिनिविष्टा दृष्टिः यस्य/अर्थसूक्ष्माभिनिविष्टदृष्टिः), स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• अन्तर्-गतः: gone within, internal
• अन्तर्-गतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्तर् (अव्यय/उपसर्गवत्) + गत (गम् धातु + क्त)
• Form: अव्ययीभाव-समास (अन्तर् + गत), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अर्थः: the entity/meaning
• अर्थः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रजसा: by rajas (passion/dust)
• रजसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: रजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• तनीयान्: more subtle, thinner
• तनीयान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तनु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तनीयस्-तुल्य (comparative: ‘thinner/more subtle’)

• गुणेन: by the quality (guṇa)
• गुणेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• काल-अनुगतेन: accompanied by time
• काल-अनुगतेन: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अनुगत (अनु+गम् धातु + क्त)
• Form: तत्पुरुष (कालेन अनुगतः), पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण

• विद्धः: pierced, struck
• विद्धः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: व्यध्/विध् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (pierced/struck)

• सूष्यन्: drying up
• सूष्यन्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: शुष् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तदा: then
• तदा: Kāla-viśeṣaṇa (कालविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb/कालवाचक)

• अभिद्यत: burst open, split
• अभिद्यत: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि + द्युत्/द्युत्? (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; पाठानुसार ‘अभिद्यत’ = ‘split/burst’ (from अभि+द्युत्/द्यत् ‘to break open’ in usage)

• नाभि-देशात्: from the region of the navel
• नाभि-देशात्: Apādāna (अपादान)
• Type: Noun
• Root: नाभि (प्रातिपदिक) + देश (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (नाभेः देशः), पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

Characters & Entities

• Brahmā
• Garbhodakaśāyī Viṣṇu

FAQs

What does Srimad Bhagavatam 3.8.13 say about kāla (time) and the guṇas in creation?

This verse states that the lotus of Brahmā’s birth is affected by time acting under the guṇas—time ‘pierces’ and transforms matter—showing that cosmic manifestation proceeds through kāla working with material modes.

Why is Brahmā connected to the lotus emerging from Viṣṇu’s navel in Canto 3?

In this chapter, Śukadeva explains that Brahmā appears on a lotus stemming from Garbhodakaśāyī Viṣṇu’s navel, emphasizing that the secondary creator (Brahmā) arises from and depends upon the Supreme Lord.

How can the teaching of guṇas and time in this verse be applied in modern life?

It reminds us that material conditions change under time and the modes; by recognizing these influences, one can cultivate steadiness through devotion rather than being driven by rajas (restless passion).