Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
يواصل هذا الفصل تعليم شري كريشنا المنهجي لأودهافا، فيعرض سَانْكْهْيَا دقيقة تهدف إلى إنهاء bheda-bhrama (وهم الازدواجية). يرسّخ كريشنا مبحث الوجود: قبل التجلّي لا اختلاف بين الرائي والمرئي في المطلق الواحد. ولأجل اللِّيلَا ودافع التمتّع لدى الأرواح المقيّدة، يتمايز المطلق إلى prakṛti (الطبيعة المادّية) وjīva (المدرِك الواعي المتمتّع). وبنظرة الرب تتحرّك الغونات فتنبسط مُولِّدة السوترا/المهات، والأهَنْكارا، والتانماترا، والعناصر الخشنة، والحواس وآلهتها الحاكمة، حتى تتكوّن البيضة الكونية ثم يقوم براهما بالخلق الثانوي للأنظمة الكوكبية والمقامات. ثم ينتقل الكلام من السَّرْغا/الفِسَرْغا إلى النيرودها: انحلال تدريجي يدمج الجسد والكون عائدين عبر العناصر والصفات والآلهة والعقل والأنا والغونات والطبيعة غير المتجلّية والزمن والماها-بوروشا، وأخيرًا لا يبقى إلا الذات العليا. ويختم كريشنا بأن هذه المعرفة كطلوع الشمس: تمحو الظلمة وتمنع عودة الازدواجية، وتمهّد لتطبيق التمييز في بهاكتي ثابتة وخلوّ من الشك.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
قال الربّ شري كريشنا: الآن سأبيّن لك علم السانكْهيا الذي أقرّه السلف من أهل السلطان الروحي إقرارًا تامًّا. ومن عرفه ترك في الحال وَهْمَ الازدواج المادّي.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
في البدء، في عصر كِرتا—حين كان الناس بارعين في التمييز الروحي—وكذلك قبل ذلك في زمن الفناء، كان العلم والمعلوم واحدًا بلا تفرّع. وكان الرائي قائمًا وحده، غير مغاير للمرئيّ.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
تلك الحقيقة المطلقة الواحدة، وإن تجلّت في صورة ثمر المايا، تبقى منزّهة عن الثنائيات، لا تدركها الألفاظ ولا العقول، عظيمة الشأن؛ ثم انقسمت إلى قسمين: البركريتي (الطبيعة المادية) والجيڤا الساعين لتمتّع مظاهرها.
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
ومن هذين القسمين: أحدهما البركريتي، وهي الطبيعة المادية الجامعة للأسباب اللطيفة والنتائج الظاهرة. والآخر هو البُرُش (الجيڤا الواعي)، ويُسمّى المُتَمَتِّع أو المُستمتِع.
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
حين اضطربت البركريتي بنظرتي، ومع موافقة البُرُش (الجيو) أيضًا، تجلّت الغونات الثلاث—ستّفا وراجس وتمس—لتتمّ الرغبات المعلّقة للنفوس المقيّدة.
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
ومن تلك الغونات نشأ السوتر (البرَدهانا) ومعه المَهَت-تتّفا متحدًا به. ثم من تحوّل المَهَت-تتّفا وُلد الأهنكار، سببُ إضلال الجيوات.
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
الأهنكار، وهو سبب التَنماترا والحواس والعقل، يضمّ الروح والمادة معًا، ويتجلّى بثلاثة أوجه: فايكاريكا (ستّفا)، تايجسا (راجس)، وتامسا (تمس).
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
من الأنا الكاذبة في طور الجهل (تامس) نشأت التَّنْماترا، ومنها تولَّدت العناصر الغليظة. ومن الأنا الكاذبة في طور الشغف (راجس) ظهرت الحواس، ومن الأنا الكاذبة في طور الصفاء (ساتتف، فايكرتا) برزت الآلهة الإحدى عشرة الحاكمة.
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
بدفعي أنا اجتمعت هذه العناصر كلها وانتظمت في عملها، ثم معًا أنجبت البيضة الكونية، وهي مقامي الرفيع.
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
في تلك البيضة الطافية على مياه العلّة ظهرتُ أنا بنفسي. ومن سرّتي نبتت زهرة اللوتس الكونية، وفيها وُلد برهما المولود بذاته (سوايمبهو).
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
برهما، روح الكون، بنعمتي تزيّن بصفة الرَّجَس وأدى تقشّفًا عظيمًا؛ فخلق العوالم الثلاثة: بْهور وبْهوفَر وسْوَر، مع آلهتها الحاكمة.
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
أُقيم سْوَرلوكا مسكنًا للديڤات، وبُهوفَرلوكا مقامًا للأرواح الشبحية، وبْهورلوكا موطنًا للبشر وسائر الكائنات الفانية. أمّا السالكون من السِّدْهَة الساعون إلى التحرّر فيُرقَّون إلى ما وراء هذه الأقسام الثلاثة.
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
خلق الربّ براهما الإقليمَ الكائنَ تحت الأرض للأَسُورَة ولحيّات الناغا. وهكذا رُتِّبت مصائر العوالم الثلاثة بحسب تفاعلات الكَرْما الصادرة عن الأعمال ضمن الغونات الثلاث للطبيعة.
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
باليُوغا الباطنية، وبالزهد الشديد، وبحياة التجرّد (السَّنْياسا)، تُنال المقامات الطاهرة: مهَرلوكا وجنولوكا وتپولوكا وستْيالوكا؛ أمّا بيوغا المحبّة التعبّدية (بهكتي يوغا) فيُنال مقامي المتعالي.
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
أنا، الخالق الأعلى العامل كقوة الزمن، قد رتّبتُ في هذا العالم نتائج الأعمال الكَرْمية. لذلك ففي تيار الغونات الجارف يعلو المرء حينًا ويغوص حينًا آخر.
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
كل ما يظهر في هذا العالم من صفات—صغيرًا كان أو كبيرًا، نحيفًا أو غليظًا—يضمّ يقينًا كِلتا الحقيقتين: البركرتي (الطبيعة المادية) والبُرُوشا، أي الروح المُتذوِّقة.
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ما كان أصلَ الشيء ونهايتَه فهو بعينه حاضرٌ في مرحلته الوسطى. أمّا التحوّل فليس إلا اسمًا وصورةً لغاية التعامل—كالحُليّ المصنوعة من الذهب، والأواني المصنوعة من الطين. ولأن الذهب والطين يوجدان قبل ظهور الأشكال ويبقيان بعد فنائها، فهما كذلك أساس حقيقتها زمنَ تجلّيها.
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
إذا اتخذ الشيءُ مادةً سابقةً عِلّةً له فتحوّل إلى شيءٍ آخر، وكان مبدؤه ومنتهاه تلك الحقيقة نفسها، سُمّي ذلك «حقًّا» (ساتيا).
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
يُعدّ الكون المادّي حقًّا: مادّتُه «بركرتي»، وملجؤه «مها-فيشنو»، ويُظهِره «كال» أي الزمان. فبركرتي وفيشنو والزمان—هذه الثلاثة لستُ غيرَها، أنا الحقيقة المطلقة (برهمن).
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
ما دامت شخصيةُ الله العُليا تُلقي نظرها على البركرتي، يبقى العالم المادّي قائمًا، ويتجلّى على الدوام تباعًا كتيّار عظيم متنوّع من الخلق الناشئ عن الغونات.
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
أنا أساسُ الصورة الكونية (فيراط-روبا) التي تُظهر تنوّعًا لا نهاية له عبر تكرار خلق المنظومات الكوكبية وحفظها وفنائها. وبترتيب امتزاج العناصر الخمسة تُجلي أصناف الوجود مع العوالم.
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
عند الفناء يندمج الجسدُ الفاني في الطعام؛ والطعام في الحبوب، والحبوب في الأرض، والأرض في إحساسها اللطيف: الرائحة. والرائحة في الماء، والماء في الطعم، والطعم في النار، والنار في الصورة؛ والصورة في اللمس، واللمس في الهواء، والهواء في الأثير، والأثير في التَّنْماترا الخاصة بالصوت. وتذوب الحواس في أصولها، الآلهة الحاكمة؛ ثم تذوب تلك في الذهن، والذهن في الأنا الساتفيّة؛ ويصير الصوت واحدًا مع الأنا التامسيّة ثم مع المَهَت-تَتْوَة؛ ويذوب المَهَت في الغونات، والغونات في غير المتجلّي، وغير المتجلّي في الزمان؛ والزمان في المها-بوروشا مُحرّك الأحياء؛ ثم تندمج تلك العِلّة الأولى للحياة فيَّ أنا، الآتمان الأعلى غير المولود. أبقى وحدي قائمًا في ذاتي؛ ومني يتجلّى الخلق والفناء.
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
تندمج الرائحة في الماء، ويندمج الماء في خاصيته، الذوق. يندمج الذوق في النار، وتندمج النار في الشكل.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
يندمج الشكل في الهواء، والهواء في اللمس. يندمج اللمس في الأثير، والأثير في الصوت. تندمج الحواس في أصولها.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
يا أودافا اللطيف، تندمج أصول الحواس في العقل. يندمج الصوت في الأنا الزائفة، وتندمج تلك الأنا في الماهات-تاتفا (الطبيعة الكلية).
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
يندمج الماهات-تاتفا في صفات الطبيعة (جوناس). تندمج هذه الصفات في غير المتجلي (أفياكتا)، ويندمج غير المتجلي في الزمن.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
يندمج الزمن في الكائن الأسمى (ماها-بوروشا)، ويندمج ذلك الكائن فيّ، الروح العليا التي لا تولد. في النهاية تبقى الروح وحدها، قائمة بذاتها.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
كما يبدّد طلوعُ الشمس ظلمةَ السماء، كذلك تُزيل هذه المعرفةُ بشأن الفناء الكوني (برلايا) كلَّ ازدواجٍ موهوم من عقل الطالب الجادّ. وإن دخلت المايا قلبه على نحوٍ ما، فلا تستطيع أن تمكث فيه.
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
هذا هو منهج السانكيا الذي نطقتُ به أنا—الرائي الكامل لما هو مادي وروحي—من خلال تحليل الخلق والفناء على الوجهين: التقدّمي والعكسي؛ فهو يقطع عقدة الشك ويُبيد الوهم.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).