Mantra 1

Sukta 25

ज्वर-नाशनम्। यदग्निरापो अदहत् प्रविश्य यत्राकृण्वन् धर्मधृतो नमांसि । तत्र त आहुः परमं जनित्रं स नः संविद्वान् परि वृङ्ग्धि तक्मन्

yád agnír ā́po adáhat práviśya yátrākṛ́ṇvan dharmadhṛ́to námāṃsi | tátra te āhuḥ paramáṃ jánitraṃ sá naḥ saṃvidvā́n pári vṛṅgdhi takmán ||

When Fire, entering in, did burn the Waters, where the Upholders of Order wrought their reverences—there, men declare, is thy supremest birthplace: so, knowing it full well, O Fever, strip thyself away from us on every side.

حين دخلت النارُ (أغني) فأحرقتِ المياهَ، حيثُ أقامَ حَمَلَةُ الدَّرما (النظام الكوني) سُجودَهم وتبجيلَهم—فهناك، يقول الناس، مَولِدُكَ الأسمى. فاعلَمْ ذلك حقًّا، يا تَكْمَن (الحمّى)، وانزَعْ نفسَكَ عنّا وابتعِدْ من حولِنا من كلِّ جانب.

यत्that which
यत्:
सम्बन्ध/उद्देश्य (यद्-तद् सम्बन्धः)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अग्निःfire (Agni)
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
आपःwaters
आपः:
कर्तृ (अग्निना सह समुच्चित-कर्तृ)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक; नित्यबहुवचन)
अदहत्burned
अदहत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootदह् (धातु)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
क्रियाविशेषणम्
TypeVerb
Rootप्र-विश् (धातु)
यत्रwhere
यत्र:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
अकृण्वन्they made
अकृण्वन्:
क्रिया
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
धर्मधृतःupholders of dharma
धर्मधृतः:
कर्तृ (अकृण्वन् इत्यस्य)
TypeAdjective (used substantively)
Rootधर्म-धृत् (समास; धृत् = √धृ कृत्)
नमांसिobeisances, acts of reverence
नमांसि:
कर्म
TypeNoun
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
तेto you
ते:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
आहुःthey have said / they say
आहुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootअह् (धातु)
परमम्highest, supreme
परमम्:
विशेषणम् (जनित्रम् इत्यस्य)
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक)
जनित्रम्birthplace, origin
जनित्रम्:
कर्म (आहुः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootजनित्र (प्रातिपदिक; √जन्-निष्पन्न)
सःhe / that one
सः:
कर्तृ (वृङ्ग्धि इत्यस्य; संबन्धः)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नःof us, our
नः:
सम्बन्ध (अस्माकम्)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
संविद्वान्knowing well, fully aware
संविद्वान्:
कर्तृ-विशेषणम् (सः)
TypeAdjective/Participle
Rootसम्-विद् (धातु) → विद्वस् (कृत्-प्रातिपदिक)
परिaround; completely
परि:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootपरि (उपसर्ग/अव्यय)
वृङ्ग्धिremove, ward off
वृङ्ग्धि:
क्रिया
TypeVerb
Rootवृज्/वृञ्ज् (धातु; ‘to remove, ward off’)
तक्मन्O fever (Takman)
तक्मन्:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootतक्मन् (प्रातिपदिक)

Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted under Atharvan/Angiras attribution for takman-hymns; specific r̥ṣi assignment depends on anukramaṇī tradition)

Devata: Takman (Fever) addressed as a personified agent; secondarily Agni and Āpas as the mythic powers invoked

Chandas: Triṣṭubh (11-syllable cadence typical of many Atharvanic charms; verse shows triṣṭubh-like structure)

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"vira","emotional_arc":"Cosmic wonder (Agni–Āpas event) → confident command over fever.","listener_experience":"A sense of ancient authority; reassurance that the illness is not ultimate.","intensity":6}