Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 100, Shloka 66

शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma

Governance, Counsel, and Public Welfare

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्।।2.100.65।।एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्।।2.100.66।।मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश।।2.100.67।।

nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām | adarśanaṃ jñānavatām ālasyaṃ pañcavṛttitām ||

ēkacintanam arthānām anarthajñaiś ca mantraṇam | niścitānām anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam ||

maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ | kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadōṣāṃś caturdaśa ||

Do you avoid the fourteen royal faults—atheism, falsehood, anger, negligence, procrastination, shunning the wise, laziness, indulgence in the five senses; handling state affairs by thinking alone; taking counsel with the incompetent; failing to act on decisions; not guarding counsel; neglecting auspicious observances; and rashly attacking all enemies at once?

दशपञ्चचतुर्वर्गान्the groups of ten, five, and four (divisions)
दशपञ्चचतुर्वर्गान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदश-पञ्च-चतुर्-वर्ग (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; संख्या-समास (dvigu): दश च पञ्च च चतुर् च (वर्गाः)
सप्तवर्गम्the group of seven
सप्तवर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसप्त-वर्ग (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: सप्तानां वर्गः
and
:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
तत्त्वतःtruly; in principle
तत्त्वतः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्त्वतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), ‘in truth/according to reality’
अष्टवर्गम्the group of eight
अष्टवर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअष्ट-वर्ग (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
त्रिवर्गम्the group of three
त्रिवर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि-वर्ग (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
विद्याःbranches of knowledge
विद्याः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविद्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन
तिस्रःthree
तिस्रः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषण of ‘विद्याः’
and
:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
राघवO Rāghava (Bharata)
राघव:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootराघव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
इन्द्रियाणाम्of the senses
इन्द्रियाणाम्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
जयम्conquest; victory
जयम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootजय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
बुद्ध्याby intellect
बुद्ध्या:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootबुद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
षाड्गुण्यम्the sixfold policy/qualities
षाड्गुण्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootषाड्-गुण्य (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: षण्णां गुणानां समाहारः
दैवमानुषम्divine and human (arising from fate and human agency)
दैवमानुषम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदैव-मानुष (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier) of a neuter item; समास-विग्रहः: दैवं च मानुषं च
कृत्यम्what is to be done; duty/expedient
कृत्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकृत्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
विंशतिवर्गम्the group of twenty
विंशतिवर्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविंशति-वर्ग (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
तथाlikewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), ‘likewise/also’
प्रकृतिमण्डलम्the circle of constituents (prakṛti)
प्रकृतिमण्डलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootप्रकृति-मण्डल (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: प्रकृतेः मण्डलम्
यात्रादण्डविधानम्arrangements for expedition and punishment
यात्रादण्डविधानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयात्रा-दण्ड-विधान (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समास-विग्रहः: यात्रायाः (प्रयाणस्य) च दण्डविधानस्य च (समाहारः)
and
:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
द्वियोनीhaving two sources
द्वियोनी:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वि-योनि (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन (Dual); विशेषण of ‘सन्धिविग्रहौ’; समास-विग्रहः: द्वे योनी यस्य (two-sourced)
सन्धिविग्रहौpeace and war
सन्धिविग्रहौ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसन्धि-विग्रह (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; समास-विग्रहः: सन्धिः च विग्रहः च
कच्चित्I trust; is it so that
कच्चित्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootकच्चित् (अव्यय)
Formप्रश्नार्थक-अव्यय
एतान्these
एतान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
महाप्राज्ञO highly wise one
महाप्राज्ञ:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमहाप्राज्ञ (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
यथावत्properly
यथावत्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयथावत् (अव्यय)
Formअव्यय (adverb), ‘properly/as it should be’
अनुमन्यसेapprove; accept; follow
अनुमन्यसे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअनु-√मन् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), मध्यमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद

I trust you eschew the fourteen faults of kings, like atheism, falsehood, anger, inattention, procrastination, evading the wise, indolence, gratification of all five senses, planning alone in the affairs of the kingdom, consultation with people who are proficient in worthless acts, failure to implement decisious, inability to keep the counsel secret and omission of auspicious practices and setting out against all the enemies at a time.

B
Bharata
R
Rāma
S
Satya (implied by anṛta vs. truth)
R
Rājadharma

FAQs

Rajadharma requires inner discipline and truth: a ruler must conquer personal vices (anger, laziness, sense-indulgence) and uphold satya, wise counsel, secrecy, and timely action.

The speaker enumerates classic governance-failures and asks Bharata whether he avoids them while administering the kingdom.

Self-restraint and prudent statecraft—especially truthfulness, receptivity to wise advice, and decisive, well-timed action.