Shloka 19

प्रलय-त्रिविध-विभागः एवं प्राकृतप्रलय-वर्णनम्

Devanagari script

समुद्रान् सरितः शैलान् शैलप्रस्रवणानि च पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम्

Transliteration

samudrān saritaḥ śailān śailaprasravaṇāni ca pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam

Translation

它使海洋、江河、群山及山间泉流之水，乃至下界诸处之水，尽皆趋于消亡，归于枯竭。

Word by Word

• समुद्रान्: oceans
• समुद्रान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन

• सरितः: rivers
• सरितः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सरित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन (वेद/काव्य-प्रयोगे -तस्/अस् अन्त); कर्मपदसमुच्चय

• शैलान्: mountains
• शैलान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन

• शैलप्रस्रवणानि: mountain springs/streams
• शैलप्रस्रवणानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक) + प्रस्रवण (प्रातिपदिक; from √स्रु with प्र-)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; समासः—शैलस्य प्रस्रवणानि इति षष्ठी-तत्पुरुषः

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (conjunction)

• पातालेषु: in the nether regions
• पातालेषु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक

• यत्: whatever (which)
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सम्बन्धक-यत् (relative)

• तोयम्: water
• तोयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तोय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; यत् इत्यस्य विशेष्य/अपेक्षितम्

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तद्-प्रत्यवस्थान (correlative)

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (तत्/तोयम्)

• नयति: brings/leads
• नयति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √नी (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• क्षयम्: to destruction/decay
• क्षयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

Speaker

Sage Parāśara (speaking to Maitreya)

Characters & Entities

• Pātāla
• Oceans
• Rivers
• Mountains

FAQs

What is the significance of cosmic waters in this Vishnu Purana verse?

The verse portrays all waters—surface and subterranean—as subject to a higher cosmic regulation that ultimately leads them toward diminution and dissolution, emphasizing ordered governance of nature.

How does Sage Parāśara explain dissolution (kṣaya) in this context?

He frames kṣaya as a universal process affecting oceans, rivers, springs, and even Pātāla’s waters—showing that nothing in the cosmos is exempt from cyclical decline and transformation.

What is the theological importance of Lord Vishnu here?

Even when not named directly, the Vishnu Purana’s cosmology assumes Vishnu as the Supreme Reality whose sovereignty underwrites the laws that govern creation, maintenance, and dissolution.