Previous Verse

Shloka 44

मानससृष्टिः, रुद्रोत्पत्तिः, मन्वादिवंशः, प्रलयचतुष्टयम्

गुणत्रयमयं ह्य् एतद् ब्रह्मञ् छक्तित्रयं महत् यो ऽतियाति स यात्य् एव परं नावर्तते पुनः

guṇatrayamayaṃ hy etad brahmañ chaktitrayaṃ mahat yo 'tiyāti sa yāty eva paraṃ nāvartate punaḥ

婆罗门啊,此广大实相由三德(guṇa)所成,并由三重神力(śakti)所加持;能超越它者,必至至上者处,不再回返。

गुण-त्रय-मयम्consisting of the three guṇas
गुण-त्रय-मयम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगुण (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषणम् (एतत् इति) ; समासः—तत्पुरुषः (गुणत्रयस्य मयम्)
हिindeed, for
हि:
Sambandha (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्ययम्; निपातः (emphatic/causal particle)
एतत्this
एतत्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
ब्रह्मन्O Brahman (sage)
ब्रह्मन्:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
शक्ति-त्रयम्the triad of powers
शक्ति-त्रयम्:
Samana-adhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (त्रयः शक्तयः)
महत्great
महत्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; विशेषणम् (शक्ति-त्रयम् इति)
यःwho
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम
अतियातिgoes beyond, transcends
अतियाति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअति√या (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
यातिgoes, attains
याति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√या (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्
एवindeed, only
एव:
Sambandha (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्ययम्; अवधारण-निपातः (restrictive/emphatic)
परम्the supreme (state)
परम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; कर्म
not
:
Sambandha (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्ययम्; निषेध-निपातः (negation)
आवर्ततेreturns
आवर्तते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootआ√वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपदम्
पुनःagain
पुनः:
Kala-adhikarana (Time/कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्ययम्; क्रियाविशेषणम् (repetition)

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

B
Brahman
P
Para (Supreme Reality)
T
Triguṇa (sattva-rajas-tamas)
Ś
Śakti (threefold power)

FAQs

This verse frames the entire manifest order as triguṇic; liberation is defined as going beyond that guṇa-made field to the Para (Supreme), after which there is no return to cyclic existence.

He indicates that the great manifested reality operates through a “threefold power,” aligned with the triguṇic constitution of prakṛti; spiritual attainment requires surpassing this operational domain rather than merely refining it.

In Vaishnava Vedanta, the “Para” ultimately points to Vishnu as the Supreme Reality beyond guṇas; reaching Him is moksha, marked by final freedom from return (punarāvṛtti) into saṃsāra.