Mantra 70
Rishi: Vājasaneyin ritual tradition (anukramaṇī attribution uncertain).
Devata: Agni (with Naktā-Uṣas and Dyāvāpṛthivī as supporting deities).
Chandas: Triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
नक्तो॒षासा॒ सम॑नसा॒ विरू॑पे धा॒पये॑ते॒ शिशु॒मेक॑ᳪ समी॒ची । द्यावा॒क्षामा॑ रु॒क्मो अ॒न्तर्वि भा॑ति दे॒वा अ॒ग्निं धा॑रयन् द्रविणो॒दाः
Transliteration
naktóṣāsā sámanasā virū́pe dhā́payete śíśum ékaṃ samīcī́ | dyā́vākṣā́mā rukmó antár ví bhāti devā́ agníṃ dhārayann draviṇodā́ḥ
Translation
夜与曙光，形相虽异而同一心意，相向而行，共同哺育同一幼子。于天与地之间，金色光辉内耀而显；诸天——赐财之神——扶持阿耆尼。
Padapatha (Word Analysis)
नक्तो॒षासा॑ । सम॑नसा । वि-रू॑पे । धा॒पये॑ते । शिशु॑म् । एक॑म् । स॒मी॒ची इति । द्यावा॒क्षामा॑ । रु॒क्मः । अ॒न्तः । वि । भा॑ति । दे॒वाः । अ॒ग्निम् । धा॑रयन् । द्रविणः॑-दाः
Word by Word
नक्तोषासाNight and Dawn
नक्तोषासा:
कर्तृ
TypeNoun (dvandva) / Proper pair
Rootनक्त (प्रातिपदिक) + उषस् (प्रातिपदिक)
समनसाof one mind, harmonious
समनसा:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootसम-मनस् (प्रातिपदिक)
विरूपेof different forms
विरूपे:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootवि-रूप (प्रातिपदिक)
धापयेतेthey cause to suckle / they nourish
धापयेते:
कर्तृ
TypeVerb
Rootधा (धातु) [धापयति = causative]
शिशुम्the child
शिशुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootशिशु (प्रातिपदिक)
एकम्one
एकम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
समीचीmoving/acting together, in concord
समीची:
कर्तृ
TypeAdjective
Rootसमीचि (प्रातिपदिक)
द्यावाक्षामाHeaven and Earth
द्यावाक्षामा:
अधिकारण
TypeNoun (dvandva) / Cosmic pair
Rootद्यावा (दिव्/द्यौ प्रातिपदिक) + क्षामा (क्षाम्/क्षमा प्रातिपदिक)
रुक्मःthe golden (one), the radiant one
रुक्मः:
कर्तृ
TypeNoun/Adjective
Rootरुक्म (प्रातिपदिक)
अन्तर्विभातिshines forth within/in between
अन्तर्विभाति:
कर्तृ
TypeVerb (with preverb/particle)
Rootवि-भा (धातु) + अन्तर् (अव्यय/उपसर्गवत्)
देवाःthe gods
देवाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni (fire)
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
धारयन्bearing, holding
धारयन्:
कर्तृ
TypeParticiple (verbal adjective)
Rootधृ (धातु) → धारयत् (वर्तमान कृदन्त)
द्रविणोदाःgivers of wealth
द्रविणोदाः:
कर्तृ
TypeNoun (bahuvrīhi/tatpuruṣa-like epithet)
Rootद्रविण (प्रातिपदिक) + दा (धातु) → द (प्रातिपदिक/कृदन्त-समासान्त)
Entities Mentioned
A
AgniN
Naktā (Night)U
Uṣas (Dawn)D
Dyāvā (Heaven)P
Pṛthivī (Earth)D
Devāḥ (the Gods)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes