Ramayana — Bala Kanda, Sarga 60, Shloka 22

त्रिशङ्कुस्वर्गारोহণम्

Trishanku’s Bodily Ascent and the New Constellations

Devanagari script

सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृत:।।।।अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रक:।दैवतान्यपि स क्रोधा त्स्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।

Transliteration

sṛṣṭvā nakṣatravaṃśaṃ ca krodhena kaluṣīkṛtaḥ | anyam indraṃ kariṣyāmi loko vā syād anindrakaḥ | daivatāny api sa krodhāt sraṣṭuṃ samupacakrame ||

Translation

他既造出新的星宿族系，心为忿怒所染而昏浊，便宣言：“我要再造一位因陀罗；否则让世间无因陀罗！”并且因怒，竟也开始创造新的天神。

Word by Word

• सृष्ट्वा: having created
• सृष्ट्वा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund), पूर्वकाल (prior action), अव्ययभाव (indeclinable verbal)

• नक्षत्र-वंशम्: the lineage/cluster of stars
• नक्षत्र-वंशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नक्षत्र (प्रातिपदिक) + वंश (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (nakṣatrāṇāṃ vaṃśaḥ)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• क्रोधेन: by/with anger
• क्रोधेन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• कलुषीकृतः: made turbid/obscured (agitated)
• कलुषीकृतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कलुषी-कृ (कृ धातु; नामधातु-प्रयोग)
• Form: कृदन्त (past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; विशेषण (qualifies सः/विश्वामित्रः implied)

• अन्यम्: another
• अन्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषण (of इन्द्रम्)

• इन्द्रम्: Indra
• इन्द्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• करिष्यामि: I will make/create
• करिष्यामि: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), उत्तम-पुरुष (1st person), एकवचन, परस्मैपद

• लोकः: the world
• लोकः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्प-अव्यय (disjunctive particle)

• स्यात्: may be/would become
• स्यात्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद

• अनिन्द्रकः: without Indra
• अनिन्द्रकः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्-इन्द्रक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; नञ्-समासार्थ (negation: without Indra), विशेषण (of लोकः)

• दैवतानि: divinities/gods
• दैवतानि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दैवत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), बहुवचन

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अवधारण-अव्यय (also/even)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• क्रोधात्: from anger/out of wrath
• क्रोधात्: Hetu/Apādāna (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• स्रष्टुम्: to create
• स्रष्टुम्: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु)
• Form: तुमुन्-प्रत्ययान्त (infinitive), उद्देश्य/प्रयोजन (purpose)

• समुपचक्रमे: he commenced/began
• समुपचक्रमे: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-उप-क्रम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन, आत्मनेपद; आरम्भार्थक (began)

Context

Having created a constellation of stars, Viswamitra out of anger said, "I will create another Indra or this world will be without Indra" and commenced to create even gods.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Indra
• Loka (world)
• Daivata (gods)
• Nakṣatra (stars)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse warns that anger can corrupt judgment (kaluṣīkṛta) even in the powerful; dharma calls for restraint so that spiritual capability does not become cosmic disruption.

What is the narrative situation?

Viśvāmitra, inflamed by Indra’s rejection of Triśaṅku, escalates his response by creating stars and threatening to create a new Indra—then starts creating divinities.

Which character virtue is emphasized?

The episode emphasizes power born of tapas, but the highlighted trait is actually its dangerous counterpart: wrath that challenges established divine governance.