Shloka 1

शतानन्दोपदेशः

Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History

Devanagari script

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।।।

Transliteration

tasya tad-vacanaṁ śrutvā viśvāmitrasya dhīmataḥ | hṛṣṭa-romā mahā-tejāḥ śatānando mahā-tapāḥ || gautamasya suto jyeṣṭhas tapasā dyotita-prabhaḥ | rāma-sandarśanād eva paraṁ vismayam āgataḥ ||

Translation

听闻智者毗湿瓦密多之言，沙塔难陀——乔多摩的长子，大苦行者，以苦修之力光辉炽然——心生欢喜而毛发悚然；而仅仅见到罗摩，便被深沉的惊叹所摄。

Word by Word

• तस्य: of him/that (of him)
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धे (viśvāmitrasya इत्यर्थे)

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (वचनम्)

• वचनम्: speech/words
• वचनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), ‘having heard’

• विश्वामित्रस्य: of Viśvāmitra
• विश्वामित्रस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• धीमतः: of the wise/intelligent
• धीमतः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: धीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (विश्वामित्रस्य)

• हृष्ट-रोमा: one whose hair thrilled (thrilled)
• हृष्ट-रोमा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हृष्ट (प्रातिपदिक) + रोमान्/रोम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (हृष्टानि रोमाणि यस्य)

• महातेजाः: of great splendor
• महातेजाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महातेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः; शतानन्दस्य विशेषणम्

• शतानन्दः: Śatānanda
• शतानन्दः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शतानन्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महातपाः: great ascetic
• महातपाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महातपस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (महत् तपो यस्य)

• गौतमस्य: of Gautama
• गौतमस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गौतम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• सुतः: son
• सुतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ज्येष्ठः: eldest
• ज्येष्ठः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (सुतः)

• तपसा: by austerity
• तपसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• द्योतित-प्रभः: whose radiance is illumined
• द्योतित-प्रभः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्योतित (कृदन्त-प्रातिपदिक, धातु: द्यु/द्योत्) + प्रभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (द्योतिता प्रभा यस्य)

• राम-सन्दर्शनात्: from seeing Rāma
• राम-सन्दर्शनात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक) + सन्दर्शन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान/हेतु), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (रामस्य सन्दर्शनम्)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (emphasis: ‘indeed/just’)

• परम्: great/utter
• परम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (विस्मयम्)

• विस्मयम्: astonishment
• विस्मयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• आगतः: attained/came to
• आगतः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: आ+गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तरि प्रयोगः (he ‘came to/attained’)

Context

Satananda the eldest son of Gautama, a great sage who looked brilliant with the power of austerities was thrilled to hear the words of Viswamitra the intellectual and experienced great astonishment on beholding Rama.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Śatānanda
• Gautama
• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse highlights dharma as reverence for spiritual excellence: wisdom (dhī) and austerity (tapas) are honored, and the sight of a dharmic hero (Rāma) evokes transformative awe.

What is the narrative situation?

Śatānanda hears Viśvāmitra’s words and, recognizing the significance of the visit, reacts with spiritual excitement and amazement upon beholding Rāma.

Which character virtue is emphasized?

Śatānanda’s spiritual sensitivity—his capacity to recognize greatness (in Viśvāmitra’s wisdom and in Rāma’s presence) and respond with sincere wonder.