Shloka 4
मारीचवधः — The Slaying of Maricha
Golden Deer Deception
Devanagari script
तं स्म पश्यति रूपेण द्योतमानमिवाग्रतः।।।।अवेक्ष्यावेक्ष्य धावन्तं धनुष्पाणिर्महावने।अतिवृत्तमिषोः पाताल्लोभयानं कदाचन।।।।शङ्कितन्तु समुद्भ्रान्तमुत्पतन्तमिवाम्बरे।दृश्यमानमदृश्यं च वनोद्देशेषु केषुचित्।।।।छिन्नाभ्रैरिव संवीतं शारदं चन्द्रमण्डलम्।
Transliteration
taṃ sma paśyati rūpeṇa dyotamānam ivāgrataḥ |
avekṣyāvekṣya dhāvantaṃ dhanuṣpāṇir mahāvane |
ativṛttam iṣoḥ pātāl lobhayānaṃ kadācana ||
śaṅkitaṃ tu samudbhrāntam utpatantam ivāmbare |
dṛśyamānam adṛśyaṃ ca vanoddeśeṣu keṣucit ||
chinnābhrair iva saṃvītaṃ śāradaṃ candramaṇḍalam ||
Translation
罗摩手执弓矢，屡屡看见那形貌灿然的生灵在前方闪耀。一次又一次，他注视它在广袤森林中奔走——有时越出箭矢所及，有时又以诱惑引他前行。它惊惶迷乱，仿佛腾跃欲上苍穹；在某些林间地带，忽现忽隐。它宛如秋月，被零散薄云时遮时露。
Word by Word
तम्him (that deer)
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंस, द्वितीया, एकवचन
स्मindeed/then (narrative)
स्म:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootस्म (अव्यय)
Formअव्यय (particle; past narrative marker with present)
पश्यतिsees
पश्यति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√पश् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
रूपेणby (its) form/appearance
रूपेण:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन
द्योतमानम्shining
द्योतमानम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Root√द्योत् (धातु)
Formशानच्/मान-प्रत्यय (present middle participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
इवas if/like
इव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय (simile particle)
अग्रतःin front
अग्रतः:
Adhikarana (अधिकरण/देश)
TypeIndeclinable
Rootअग्रतः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb of place)
अवेक्ष्यhaving looked
अवेक्ष्य:
Kriya (क्रिया; पूर्वकालिक)
TypeVerb
Rootअव-√ईक्ष् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund)
अवेक्ष्यhaving looked again
अवेक्ष्य:
Kriya (क्रिया; पूर्वकालिक)
TypeVerb
Rootअव-√ईक्ष् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), पुनरुक्ति (repetition: again and again)
धावन्तम्running
धावन्तम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Root√धाव् (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय (present active participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
धनुष्पाणिःthe bow-wielder (Rama)
धनुष्पाणिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधनुस् + पाणि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: धनुषः पाणिः (one with bow in hand)
महावनेin the great forest
महावने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा + वन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/अधिकरण), एकवचन; कर्मधारय: महत् वनम्
अतिवृत्तम्having gone beyond reach
अतिवृत्तम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Rootअति-√वृत् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्: ‘gone beyond/out of reach’
इषोःof the arrow
इषोः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइषु (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन
पातात्from the strike/fall
पातात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootपात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (Ablative/अपादान), एकवचन; ‘from the fall/strike (of the arrow)’
लोभयानम्enticing, luring
लोभयानम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Root√लुभ् (धातु)
Formशानच्/मान-प्रत्यय (present middle participle, causative sense in usage ‘enticing’), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
कदाचनsometimes
कदाचन:
Sambandha (सम्बन्ध/काल)
TypeIndeclinable
Rootकदाचन (अव्यय)
Formअव्यय (adverb: ‘sometimes/at some time’)
शङ्कितम्frightened/suspicious
शङ्कितम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Root√शङ्क् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
तुbut/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle)
समुद्भ्रान्तम्bewildered, agitated
समुद्भ्रान्तम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Rootसम्-उद्-√भ्रम् (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
उत्पतन्तम्leaping up/flying up
उत्पतन्तम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Rootउद्-√पत् (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय (present active participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
इवas if
इव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय (simile particle)
अम्बरेin the sky
अम्बरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअम्बर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/अधिकरण), एकवचन
दृश्यमानम्being seen/visible
दृश्यमानम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु)
Formशानच्/मान-प्रत्यय (present middle participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
अदृश्यम्invisible
अदृश्यम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeAdjective
Rootअ + दृश्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of तम्
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (conjunction)
वनोद्देशेषुin forest tracts
वनोद्देशेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवन + उद्देश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (Locative), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: वनस्य उद्देशः (forest-tracts)
केषुचित्in some (places)
केषुचित्:
Adhikarana (अधिकरण; विशेषण)
TypeNoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + चित् (अव्यय-प्रत्यय)
Formपुं/नपुंस, सप्तमी, बहुवचन; अनिश्चितार्थक (indefinite): ‘in some (places)’
छिन्नाभ्रैःby scattered clouds
छिन्नाभ्रैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootछिन्न + अभ्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), बहुवचन; कर्मधारय: छिन्नानि अभ्राणि (scattered clouds)
इवlike
इव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय (simile particle)
संवीतम्covered/surrounded
संवीतम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeVerb
Rootसम्-√वी (धातु)
Formक्त-प्रत्यय (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of चन्द्रमण्डलम्
शारदम्autumnal
शारदम्:
Karma (कर्म; विशेषण)
TypeAdjective
Rootशारद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण of चन्द्रमण्डलम्
चन्द्रमण्डलम्the orb of the moon
चन्द्रमण्डलम्:
Upamana (उपमान; comparison target)
TypeNoun
Rootचन्द्र + मण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: चन्द्रस्य मण्डलम्
Context
After killing the demon in the figure of a deer and hearing his voice, Rama was overtaken by intense fear born of despair.
Characters & Entities
R
RāmaM
Mārīca (implied)F
Forest (mahāvana/vanoddeśa)M
Moon (candramaṇḍala)A
Autumn (śārada)C
Clouds (abhra)FAQs
The imagery teaches discernment (viveka): what dazzles the senses can be unstable and misleading. Dharma requires steady judgment, not being pulled by mere appearances.
Rāma continues the chase; the deer repeatedly appears and disappears, deliberately keeping him at a distance.
Rāma’s perseverance, alongside the cautionary theme that even perseverance must be guided by discrimination.