Shloka 24

ततस्ताञ्छबलानश्वास्तप्तकाञ्चनभूषितान्।खरस्य मतिमाज्ञाय सारथिस्समचोदयत्।।3.22.24।।

tatas tāñ chabalān aśvān taptakāñcanabhūṣitān |

kharasya matim ājñāya sārathiḥ samacodayat ||

于是,车夫领会了迦罗的心意,便催策那几匹斑驳骏马;它们饰以灼亮的黄金。

प्रवृद्धमन्युःwhose anger had grown
प्रवृद्धमन्युः:
Visheshana (विशेषण of खरः)
TypeAdjective
Rootप्रवृद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक) + मन्यु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (प्रवृद्धः मन्युः यस्य सः)
तुand/but
तु:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात
खरःKhara
खरः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootखर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
खरस्वनःharsh-sounding
खरस्वनः:
Visheshana (विशेषण of खरः)
TypeAdjective
Rootखर (प्रातिपदिक) + स्वन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (खरः स्वनः यस्य सः = harsh-voiced)
रिपोःof the enemy
रिपोः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootरिपु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
वधार्थम्for the killing
वधार्थम्:
Prayojana (प्रयोजन/Purpose)
TypeIndeclinable
Rootवध (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमासः; अव्ययवत् प्रयुक्तम् (purpose: for killing)
त्वरितःhastened
त्वरितः:
Visheshana (विशेषण of खरः)
TypeAdjective
Rootत्वरित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (hurried)
यथाlike
यथा:
Upamana-marker (उपमान-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्यय; उपमानवाचक (as/like)
अन्तकःDeath (Yama)
अन्तकः:
Upamana (उपमान/Standard of comparison)
TypeNoun
Rootअन्तक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अचूचुदत्impelled/urged strongly
अचूचुदत्:
Kriya (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootचुद्/चोद् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect) with intensive/reduplicated stem (चूचुद), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
सारथिम्the charioteer
सारथिम्:
Karma (कर्म/Object of अचूचुदत्)
TypeNoun
Rootसारथि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
उन्नदन्roaring
उन्नदन्:
Visheshana (विशेषण of खरः)
TypeVerb
Rootउद् + नद् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (Present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (roaring)
घनम्a dense cloud
घनम्:
Karma (कर्म/Object of उन्नदन्; roaring like a cloud)
TypeNoun
Rootघन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
महाबलःvery powerful
महाबलः:
Visheshana (विशेषण of खरः)
TypeAdjective
Rootमहा (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (महद् बलं यस्य)
मेघःcloud
मेघः:
Upamana (उपमान; with इव)
TypeNoun
Rootमेघ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
इवlike
इव:
Upamana-marker (उपमा-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमावाचक (like/as)
अश्मवर्षवान्raining stones/hail
अश्मवर्षवान्:
Visheshana (विशेषण of मेघः/implicit comparison to खरः)
TypeAdjective
Rootअश्म (प्रातिपदिक) + वर्षवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (अश्मवर्षः यस्य सः = having a rain of stones/hail)

Khara in extreme anger hastened, like Yama, to slay his enemy. He roared loudly like a cloud raining hail stones and impelled his charioteer to speed up.ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālalmīkīya ādikāvyē araṇyakāṇḍē dvāviṅśassargaḥ৷৷Thus ends the twentysecond sarga of Aranyakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

K
Khara
S
Sārathi (charioteer)

FAQs

The verse raises the ethical question of service: competence and loyalty (here, the charioteer’s) become morally meaningful only when aligned with dharma rather than an adharmic master’s intent.

Khara’s charioteer reads his master’s desire to advance and immediately accelerates the chariot horses.

Attentiveness and skill in service are emphasized—though the epic context warns that such virtues can be misused when serving adharma.