दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity
Rājadharma
जिस नगरमें इनमेंसे कोई-न-कोई दुर्ग हो
bhīṣma uvāca | yasmin pureṣv eṣāṃ durgāṇāṃ kaścid bhavet, yatra dhānya-śastra-sampattir bahulā syāt, yasya caturdiśaṃ dṛḍhā prākārāḥ syuḥ, gambhīrā ca vipulā ca parikhā, yatra hastyaśva-ratha-bahutvaṃ syāt, yatra vidvāṃsaḥ śilpinaś ca vasanti, yatra bahavaḥ koṣṭhāgārāḥ saṃbhāra-pūrṇāḥ syuḥ, yatra dhārmikāḥ dakṣāś ca manuṣyāḥ nivasanty, bala-vat-puruṣa-hasti-aśva-sampannaṃ, yatra catuṣpatha-paṇya-śālābhiḥ śobhate, yatra nyāya-vicāraḥ nyāyālayaś ca prasiddhaḥ, yat sarvathā śāntam, yatra kutra-cid bhayaṃ na syāt na copadravaḥ, yatra dīpa-prabandhaḥ suvyavasthitaḥ, yatra gīta-vādya-nādaḥ satataṃ pravartate, yatra gṛhaṃ gṛhaṃ sundaraṃ suprasthaṃ ca, yatra mahā-śūrāḥ dhanāḍhyāś ca vasanti, yatra veda-mantra-dhvaniḥ pratidhvanati, yatra ca nityaṃ samāja-utsavāḥ deva-pūjā-kramaś ca pravartate—tādṛśe pure rājñā svayaṃ vaset sva-vaśya-mantri-senā-sahitaḥ || tatra kośaṃ balaṃ mitra-vyavahāraṃ ca vardhayet | pure janapade caiva sarva-doṣān nivartayet ||
毗湿摩说道:“国王当亲自居住——与受其节制的群臣及其军队同在——于一座或以此或以彼方式设防的城中:粮食与兵器充盈;四周有坚固城垣与又深又宽的护城壕;象、马与战车众多;学者与巧匠聚居;多处仓廪贮满必需之物;正直而能干之人居其间;人力、象力、马力皆强;十字路口与市集增其华美;以断狱议法与法庭著称;诸事安宁;四方无惧、无扰;照明周备;乐声与器乐不绝;家家美观而布局得宜;大英雄与富户同居;吠陀诵声回荡;社祭庆典与敬神之礼恒常不断。 在此,国王应增长国库、军力、盟友之众与井然的民间往来;并在城中与乡野之间,除去一切过失与紊乱。”
भीष्म उवाच
A king must choose a well-fortified, well-supplied, culturally and religiously vibrant, and legally well-administered capital, then actively strengthen finance, defense, alliances, and civic order while eliminating disorders in both city and countryside.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on where and how to reside: he lists the features of an ideal city-capital and then states the king’s ongoing administrative tasks—building treasury and forces, cultivating allies, regulating public dealings, and removing faults across the realm.