Previous Verse
Next Verse

Shloka 9

श्रेयो-धर्मकर्मविचारः

Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma

सनकादि महर्षियोंकी शुक्राचार्य एवं वृत्रासुरसे भेंट अस्मिन्‌ गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत । नैष ज्ञानवता शक्‍्यस्तपसा नैव चेज्यया । सम्प्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्‍्यते

sanakādi-maharṣayaḥ śukrācārya-vṛtrāsurābhyāṃ saṃgacchante | asmin gacchanti vilayam asmāc ca prabhavanty uta | naiṣa jñānavatā śakyaḥ tapasā naiva cejyayā | samprāptum indriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate ||

毗湿摩说:“以萨那迦为首的诸大圣仙曾会见舒克罗阿阇梨与弗利特罗阿修罗。一切众生皆归融于此至上本原,又复从其中生起。它并非仅凭经论之学可得,亦非凭苦行可得,甚至非凭祭祀可得;唯有以制御诸根,方能证得。”

अस्मिन्in this (Brahman/that principle)
अस्मिन्:
Adhikarana
TypeNoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Locative, Singular
गच्छन्तिgo, attain
गच्छन्ति:
Karta
TypeVerb
Rootगम्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
विलयम्dissolution, absorption
विलयम्:
Karma
TypeNoun
Rootविलय
FormMasculine, Accusative, Singular
अस्मात्from this
अस्मात्:
Apadana
TypeNoun
Rootइदम्
FormMasculine/Neuter, Ablative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
प्रभवन्तिarise, originate
प्रभवन्ति:
Karta
TypeVerb
Rootभू (प्र+भू)
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
उतalso/indeed
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत
not
:
TypeIndeclinable
Root
एषthis (one/that reality)
एष:
Karta
TypeNoun
Rootएतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
ज्ञानवताby one possessing knowledge / by knowledge-possessing (means)
ज्ञानवता:
Karana
TypeAdjective
Rootज्ञानवत्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
शक्यःpossible, attainable
शक्यः:
TypeAdjective
Rootशक्य
FormMasculine, Nominative, Singular
तपसाby austerity
तपसा:
Karana
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Root
एवindeed/only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root
इज्ययाby sacrifice/worship (yajña)
इज्यया:
Karana
TypeNoun
Rootइज्या
FormFeminine, Instrumental, Singular
सम्प्राप्तुम्to attain
सम्प्राप्तुम्:
TypeVerb
Rootप्राप् (सम्+प्राप्)
FormInfinitive (Tumun)
इन्द्रियाणाम्of the senses
इन्द्रियाणाम्:
TypeNoun
Rootइन्द्रिय
FormNeuter, Genitive, Plural
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
संयमेनby restraint, control
संयमेन:
Karana
TypeNoun
Rootसंयम
FormMasculine, Instrumental, Singular
एवonly
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
शक्यतेis possible / can be (attained)
शक्यते:
TypeVerb
Rootशक्
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada, Passive/Impersonal

भीष्म उवाच

B
Bhishma (speaker)
S
Sanaka (and the Sanakadi sages)
S
Shukracharya
V
Vritrasura

Educational Q&A

The highest reality is not secured by mere scholarship, austerity, or ritual sacrifice; it is realized through indriya-saṃyama—disciplined restraint and mastery of the senses, which stabilizes the mind and makes true knowledge effective.

In Bhishma’s discourse on liberation in the Shanti Parva, he cites revered figures—Sanakadi sages, Shukracharya, and Vritrasura—to frame a teaching about the ultimate source into which beings dissolve and from which they arise, emphasizing inner discipline over external means.