भीष्मपर्व — अध्याय ९६: सौभद्रस्य आक्रमणम्, अलम्बुसस्य प्रतिविधानम्
Abhimanyu’s assault; Alambusa’s counter-engagement
राजन! वे समरांगणमें एक-दूसरेको ललकारते हुए जूझ रहे थे। उस समय उस भीषण संघर्षमे सहसा बड़े जोरकी धूल उठी, जो हाथी, घोड़े और पैदलोंके पैरों तथा रथके पहियोंके धक्केसे उठायी गयी थी ।। धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् । नैव स्वे न परे राजन् समजानम् परस्परम्,महाराज! काले और लाल रंगकी उस दुःसह धूलने समस्त रणभूमिको ढक लिया। उस समय अपने और शत्रुपक्षके योद्धा एक-दूसरेको पहचान नहीं पाते थे
sañjaya uvāca |
rājan! te samarāṅgaṇe anyonyam āhvayantaḥ yuyudhānaḥ | tasmin bhīṣaṇe saṅgrāme sahasā mahāvegaṃ rajaḥ samutthitam, yad gaja-aśva-pādāta-pādaiḥ ratha-cakra-pratighātaiś ca utthāpitam ||
dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot | naiva sve na pare rājan samajānān parasparam ||
三阇耶说道:大王啊,当众勇士在阵中互相叫阵、厮杀搏斗之时,那可怖的冲突里忽然卷起一阵狂烈尘云——由象足、马蹄、步卒的践踏,以及战车车轮的撞击所扬起。那尘土浓厚,烟赤相杂,遮蔽了整个战场;在其中,大王啊,双方都难以分辨己方与敌方。
संजय उवाच
The verse highlights how the chaos of war obscures discernment: when the battlefield is veiled in dust, even basic recognition fails, symbolizing the ethical and cognitive blindness that violence can produce.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, amid mutual challenges and close combat, a dense smoky-reddish dust cloud rises from the trampling of elephants, horses, infantry, and chariot wheels, covering the field so that fighters cannot distinguish friend from foe.