गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
भीष्मं शान्तनवं युद्धे स्थिता: पश्याम सर्वश: । कुरुनन्दन! हमलोग भी श्वेतके भयसे महारथी भीष्मको अकेला छोड़कर भाग खड़े हुए। इसीलिये इस समय जीवित रहकर महाराजका दर्शन कर रहे हैं। हम सभी कौरव श्ेतका बाण जहाँतक पहुँच पाता था, उतनी दूरीको लाँघकर युद्धभूमिमें खड़े हो दर्शककी भाँति शान्तनुनन्दन भीष्मको देख रहे थे ।। ३१-३२ ह ।। अदीनो दीनसमये भीष्मो<5स्माकं महाहवे,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
bhīṣmaṃ śāntanavaṃ yuddhe sthitāḥ paśyāma sarvaśaḥ | kurunandana! vayam api śvetakabhayāt mahārathaṃ bhīṣmam ekalaṃ tyaktvā palāyitāḥ | tasmād idānīṃ jīvitāḥ san mahārājasya darśanaṃ kurmaḥ | vayam sarve kauravāḥ śvetasya bāṇa-yāvat-prāptiṃ dūraṃ laṅghayitvā raṇabhūmau sthitvā darśakavad bhīṣmaṃ śāntanunandanaṃ paśyāmaḥ || adīno dīnasamaye bhīṣmo 'smākaṃ mahāhave, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā 'sīt tumulaṃ mahat ||
三阇耶说道:“俱卢之后啊,我们在战场上从四面注视着毗湿摩——善檀奴之子。确实,由于惧怕施吠多,我们也抛下大车战士毗湿摩,让他独自立于阵前而逃;因此今日尚能活着来觐见陛下。我们俱卢众人都站在施吠多箭程之外,如同旁观者一般,望着善檀奴之子毗湿摩。然而在那危急之时,毗湿摩并未丧志;当诸位顶尖战士怀着必杀之心扑向他时,浩大而可怖的战斗喧腾便爆发了。”
संजय उवाच
The passage contrasts panic-driven self-preservation with steadfastness under pressure: even when allies retreat and danger peaks, a true warrior-leader (Bhīṣma) remains undiscouraged and holds his ground, turning crisis into disciplined action.
Sañjaya reports to the king that the Kauravas, frightened by the Pāṇḍava champion Śveta, withdrew beyond arrow-range and watched from afar, effectively leaving Bhīṣma isolated; nevertheless, Bhīṣma stayed resolute as attackers surged, and a fierce battle broke out.