Previous Verse
Next Verse

Shloka 23

Śakuntalā’s Satya-Discourse and the Recognition of Bharata (शकुन्तला–सत्योपदेशः; भरतप्रतिग्रहः)

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वज्ञ सर्व मतिमतां वर । भगवन! वीरवर दुष्यन्तने शकुन्तलाको कैसे प्राप्त किया? मैं पुरुषसिंह दुष्यन्तके उस चरित्रको विस्तारपूर्वक सुनना चाहता हूँ। तत्त्वज्ञ मुने! आप बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं। अतः ये सब बातें बताइये,गदामण्डलतत्त्वज्ञक्ष॒चारामितविक्रम: । तोमरैरसिभिश्वापि गदामुसलकम्पनै: असीम पराक्रमवाले राजा गदा घुमानेकी कलामें अत्यन्त प्रवीण थे। अतः वे तोमर, तलवार, गदा तथा मुसलोंकी मारसे स्वेच्छापूर्वक विचरनेवाले जंगली हाथियोंका वध करते हुए वहाँ सब ओर विचरने लगे। अदभुत पराक्रमी नरेश और उनके युद्ध-प्रेमी सैनिकोंने उस विशाल वनका कोना-कोना छान डाला। अतः सिंह और बाघ उस वनको छोड़कर भाग गये। पशुओंके कितने ही झुंड, जिनके यूथपति मारे गये थे, व्यग्र होकर भागे जा रहे थे और कितने ही यूथ इधर-उधर आर्तनाद करते थे। वे प्याससे पीड़ित हो सूखी नदियोंमें जाकर जब जल नहीं पाते, तब निराशासे अत्यन्त खिन्न हो दौड़नेके परिश्रमसे क्लान्तचित्त होनेके कारण मूर्च्छित होकर गिर पड़ते थे। भूख, प्यास और थकावटसे चूर-चूर हो बहुत-से पशु धरतीपर गिर पड़े

janamejaya uvāca | śrotum icchāmi tattvajña sarvaṁ matimatāṁ vara | bhagavan vīravara duṣyantena śakuntalā kathaṁ prāptā | ahaṁ puruṣasiṁha duṣyantasya tac caritraṁ vistareṇa śrotum icchāmi || gadāmaṇḍalatattvajñaḥ pracāramitavikramaḥ | tomarair asibhiś cāpi gadāmusalakampanaiḥ ||

阇那梅阇耶说道:“通达真实者,智者之最!我愿尽闻其详。尊者啊——英勇的杜沙延多是如何得到舍昆陀罗的?我渴望细听这位人中之狮杜沙延多的生平与行状。洞悉实相的牟尼,你为聪慧者之首,因此请将这一切告知于我。” (叙事续曰:)那位王者勇力无边,精于挥旋钉头槌(mace)之术;他执矛与剑,又以槌与棍猛击,纵横驰骋,击杀任意游荡的野象。那位奇伟勇武的君王与嗜战的军士搜遍了那广袤森林的每一处角落。狮与虎皆弃林而逃;诸兽成群,其首领既亡,惊惶奔窜,另有群类哀号不绝。它们为渴所逼,奔向干涸河床,寻水不得,遂陷绝望;又因狂奔劳顿,昏厥倒地。许多野兽被饥、渴与疲惫压垮,横陈散落于大地之上。

गदामण्डलतत्त्वज्ञःknower of the technique of swinging the mace
गदामण्डलतत्त्वज्ञः:
Karta
TypeAdjective
Rootगदा-मण्डल-तत्त्वज्ञ
FormMasculine, Nominative, Singular
चारामिI move / I roam
चारामि:
Karta
TypeVerb
Rootचर्
FormPresent, First, Singular, Parasmaipada
तवof you / your
तव:
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormGenitive, Singular
विक्रमःvalor / prowess
विक्रमः:
Karta
TypeNoun
Rootविक्रम
FormMasculine, Nominative, Singular
तोमरैःwith javelins
तोमरैः:
Karana
TypeNoun
Rootतोमर
FormMasculine, Instrumental, Plural
असिभिःwith swords
असिभिः:
Karana
TypeNoun
Rootअसि
FormMasculine, Instrumental, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso / even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
गदामुसलकम्पनैःwith (blows/strikes) that shake maces and clubs
गदामुसलकम्पनैः:
Karana
TypeNoun
Rootगदा-मुसल-कम्पन
FormNeuter, Instrumental, Plural

जनमेजय उवाच

J
Janamejaya
D
Duṣyanta
Ś
Śakuntalā
S
sage (tattvajña; narrator addressed)
M
mace (gadā)
S
spear (tomara)
S
sword (asi)
C
club (musala)
F
forest (vana)
W
wild elephants
L
lions
T
tigers
D
dried riverbeds/rivers

Educational Q&A

The passage foregrounds the ethic of attentive inquiry: Janamejaya approaches a qualified sage (tattvajña, matimatāṁ vara) and requests a detailed account, implying that understanding dharma and royal conduct depends on learning from reliable transmitters. The accompanying hunting description also implicitly raises the moral tension between royal prowess and the collateral suffering inflicted on living beings and the forest.

Janamejaya asks the sage to narrate in detail how King Duṣyanta came to meet/obtain Śakuntalā. The narrative then depicts Duṣyanta’s martial skill and a sweeping hunt through a vast forest, where the king and his troops scour the terrain, driving predators away and causing herds of animals to scatter, suffer thirst, and collapse from exhaustion.