Shloka 36

वासुदेवस्वरूपनिरूपणं—सर्गक्रमश्च

Vāsudeva’s Nature and the Ordered Process of Creation

Devanagari script

भूतेन्द्रियाणां हेतुः स त्रिगुणत्वान् महामुने यथा प्रधानेन महान् महता स तथावृतः

Transliteration

bhūtendriyāṇāṃ hetuḥ sa triguṇatvān mahāmune yathā pradhānena mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ

Translation

Hỡi bậc đại hiền, vì cấu thành bởi ba guṇa nên nó trở thành nhân duyên của các đại chủng và các căn; như Mahat bị Pradhāna che phủ, thì nó cũng bị Mahat bao trùm theo cách ấy.

Word by Word

• भूतेन्द्रियाणाम्: of the elements and senses
• भूतेन्द्रियाणाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भूत + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भूतानां इन्द्रियाणि) (neut gen pl)

• हेतुः: cause
• हेतुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masc nom sg)

• सः: he/that (it)
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (masc nom sg; pronoun)

• त्रिगुणत्वात्: due to (its) threefold guṇas
• त्रिगुणत्वात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: त्रि + गुण + त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; तत्पुरुषः (त्रयः गुणाः यस्मिन्) + त्व-प्रत्यय (neut abl sg; because of being three-guṇas)

• महामुने: O great sage
• महामुने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महा + मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; कर्मधारयः (महान् मुनिः) (masc voc sg)

• यथा: as
• यथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: उपमान/प्रकारवाचक-अव्यय (comparative adverb: ‘as’)

• प्रधानेन: by/with Pradhāna (primordial matter)
• प्रधानेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: प्रधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन (neut ins sg)

• महान्: Mahat (the Great principle)
• महान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masc nom sg)

• महता: by the great (principle)
• महता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; अत्र साधारणतः पुंलिङ्ग-तृतीया (masc ins sg)

• सः: it/he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (masc nom sg)

• तथा: thus
• तथा: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘thus/so’)

• आवृतः: is enveloped/covered
• आवृतः: Kriya (State/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + वृ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन (masc nom sg; covered/enveloped)

Speaker

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Characters & Entities

• Triguṇa (Sattva-Rajas-Tamas)
• Bhūtas (elements)
• Indriyas (senses)

FAQs

What is the significance of the three guṇas in this Vishnu Purana verse?

The verse links triguṇa-nature to causality: through sattva, rajas, and tamas the chain of manifestation proceeds, yielding the senses and the elements within creation.

How does Sage Parāśara explain the relationship between Pradhāna and Mahat here?

Parāśara presents a layered cosmology where Mahat arises in relation to Pradhāna and is described as being ‘covered’ by it—indicating dependence and concealment within the unfolding of tattvas.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even while using Sāṅkhya-style categories (Pradhāna, Mahat, guṇas), the Purāṇic intent is that the supreme sovereignty behind these processes is Vishnu, the ultimate ground in whom cosmic evolution is ordered.