Shloka 78

ध्रुवस्य तपः — देवमायाविघ्नाः, विष्णोर्दर्शनम्, स्तुतिः, ध्रुवस्थानप्रदानम्

Devanagari script

भगवन् सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि किम् अज्ञातं तव स्वामिन् मनसा यन् मयेप्सितम्

Transliteration

bhagavan sarvabhūteśa sarvasyāste bhavān hṛdi kim ajñātaṃ tava svāmin manasā yan mayepsitam

Translation

Lạy Bhagavan, Đấng Chúa tể muôn loài—Ngài ngự trong tim của mọi chúng sinh. Bạch Chủ Tể, điều con ước cầu trong tâm, sao có thể là điều Ngài không biết?

Word by Word

• भगवन्: O Blessed Lord
• भगवन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• सर्वभूतेश: O Lord of all beings
• सर्वभूतेश: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + भूत (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (सर्वेषां भूतानाम् ईशः)

• सर्वस्य: of everything
• सर्वस्य: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• आस्ते: dwells, sits
• आस्ते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आस् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• भवान्: you (honorific)
• भवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (आदरार्थ-प्रयोग)

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद्/हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• किम्: what?
• किम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नार्थक

• अज्ञातम्: unknown
• अज्ञातम्: Karta (Predicate nominal/विधेय)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु)
• Form: नञ्-पूर्वक क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तव: to you / of you
• तव: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• स्वामिन्: O master
• स्वामिन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: स्वामिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• मनसा: by the mind
• मनसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• यत्: that which
• यत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक (relative)

• मया: by me
• मया: Karta (Agent in passive/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• ईप्सितम्: desired, wished for
• ईप्सितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: आप्/ईप्स् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (PPP); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Maitreya (addressing Sage Parāśara’s taught Supreme Lord as the indwelling Vishnu)

Characters & Entities

• Vishnu
• Sarvabhutesha (Lord of all beings)
• Antaryamin (Indwelling Self)

FAQs

What is the significance of Vishnu dwelling in the heart in the Vishnu Purana?

This verse highlights Vishnu as the Antaryāmin—present within all beings as the inner witness and ruler—so nothing in a seeker’s intention is hidden from Him.

How does Sage Parāśara explain the Lord’s knowledge of the mind in this teaching context?

Within the Parāśara–Maitreya dialogue, the Lord is presented as omniscient and immanent; because He abides in every heart, He directly knows what the devotee seeks inwardly.

What is the theological importance of Lord Vishnu here?

Vishnu is affirmed as the personal Supreme Reality—sovereign over all beings and intimately present—uniting transcendence with immanence in a distinctly Vaiṣṇava philosophical vision.